Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể nhiễm lạnh, cảm giác đau rát cổ họng, nghẹt mũi thường khiến nhiều người tìm đến các biện pháp dân gian để tìm kiếm sự dễ chịu nhanh chóng. Trong đó, thói quen đun một nồi nước sôi sùng sục, nhỏ thêm vài giọt tinh dầu rồi trùm kín chăn hoặc úp sát mặt vào bát nước nóng để xông hơi là phương pháp vô cùng phổ biến tại nhiều gia đình Việt Nam.
Tuy nhiên, việc xông hơi mũi họng bằng hơi nước quá nóng không những không đem lại hiệu quả diệt khuẩn như nhiều người lầm tưởng, mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây bỏng nhiệt sâu cho niêm mạc đường hô hấp và da mặt. Để áp dụng an toàn, hơi nước dùng để xông chỉ nên ở mức ấm vừa phải, tuyệt đối không hít trực tiếp luồng hơi bốc lên từ nước vừa sôi, đồng thời phải duy trì khoảng cách an toàn với vật chứa nước nóng.
Hiểm họa khôn lường từ luồng hơi nước sôi trực tiếp
Hầu hết mọi người khi bị viêm họng thường nghĩ rằng hơi nước càng nóng thì càng làm thông thoáng đường thở và tiêu diệt được virus, vi khuẩn bám trong vòm họng. Đây là một quan niệm sai lầm về mặt sinh lý học. Niêm mạc đường thở, bao gồm mũi, hầu họng và thanh quản, được cấu tạo từ các lớp tế bào biểu mô rất mỏng manh và nhạy cảm, chỉ chịu được nhiệt độ giới hạn tương đương thân nhiệt cơ thể.
Về mặt vật lý học, hơi nước chứa nhiệt dung cực kỳ lớn và chỉ có hơi nước mới có khả năng gây tổn thương nhiệt trực tiếp vào sâu trong cấu trúc đường thở [1]. Trong các vụ bỏng thông thường, phần lớn tổn thương phổi là do các sản phẩm cháy không hoàn toàn, nhưng riêng luồng hơi nước bốc lên từ chất lỏng sôi lại có khả năng truyền một lượng nhiệt khổng lồ vào niêm mạc chỉ trong vài giây tiếp xúc [1].
Khi hít phải hơi nước ở nhiệt độ quá cao, nhiệt lượng truyền trực tiếp làm biến tính protein tế bào, dẫn đến bỏng nhiệt niêm mạc vùng hầu họng và nắp thanh thiệt [2], [3]. Tổn thương nhiệt ở đường thở thường dẫn đến tình trạng phù nề mô cấp tính, làm hẹp đường thở dẫn khí và có thể tiến triển thành suy hô hấp cấp đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời [1].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ bỏng nhiệt đường thở do xông hơi
Nguy cơ tổn thương đường hô hấp do nhiệt nóng từ hơi nước và chất lỏng đã được ghi nhận rõ ràng trong y văn thế giới. Tổn thương nhiệt đối với đường hô hấp trên là một biến chứng đã được ghi nhận rõ từ việc hít phải hơi nước và các luồng khí nóng [4]. Nguy hiểm ở chỗ, bỏng nhiệt do hơi nước có thể xuất hiện âm thầm và tiến triển chậm.
Một báo cáo y khoa công bố năm 2014 đã mô tả chi tiết trường hợp một bệnh nhi 22 tháng tuổi nhập viện cấp cứu sau khi bị bỏng do hơi nước và nước sôi gây bỏng 12% diện tích bề mặt cơ thể ở cằm, ngực và vai [2]. Đáng chú ý, tại thời điểm nhập viện, trẻ không hề sốt, trông có vẻ khỏe mạnh và không có dấu hiệu tổn thương rõ ràng nào ở vùng miệng hay hầu họng [2].
Tuy nhiên, chỉ 6 giờ sau tai nạn, bệnh nhi bắt đầu xuất hiện tình trạng nghiêm trọng: ngồi ở tư thế kiềng ba chân (tripod position), chảy dãi, đọng nhiều nước bọt trong miệng và xuất hiện tiếng thở rít thì hít vào [2]. Việc đặt nội khí quản thông thường thất bại do đường thở bị phù nề, buộc các bác sĩ phải sử dụng ống nội soi phẫu thuật và phát hiện tình trạng viêm nắp thanh thiệt do nhiệt [2]. Để bảo vệ tính mạng cho bệnh nhi, các bác sĩ đã phải mở khí quản cấp cứu và đưa vào phòng chăm sóc tích cực nhi khoa, sau 4 tuần nội soi đường thở cho thấy hồi phục hoàn toàn bệnh nhi mới được rút canun [2].
Một nghiên cứu ca bệnh khác công bố năm 2018 nhấn mạnh hiện tượng tổn thương nắp thanh thiệt do hít phải khối lượng lớn hơi nước nóng có thể xuất hiện mà hoàn toàn không có tổn thương rõ ràng ở khoang miệng [3]. Thời gian khởi phát các triệu chứng suy hô hấp do bỏng hơi nước rất biến thiên, có thể xảy ra ngay lập tức nhưng cũng có thể trì hoãn kéo dài tới 72 giờ sau khi tiếp xúc với nguồn nhiệt, đòi hỏi phải theo dõi y tế liên tục [3]. Bệnh nhân trong báo cáo này bị phù nề nghiêm trọng vùng nắp thanh thiệt, phải thở máy kéo dài và đến ngày thứ năm sau khi đặt ống mới có thể hồi phục lớp biểu mô đường thở để rút ống nội khí quản [3].
Không chỉ gây nguy hiểm tính mạng trong giai đoạn cấp, tổn thương nhiệt do hơi nóng còn để lại di chứng kéo dài về chức năng ăn nuốt. Rối loạn nuốt là triệu chứng lâm sàng xuất hiện ở khoảng 11% bệnh nhân bị bỏng nhiệt và có thể kéo dài từ vài tuần đến nhiều tháng sau chấn thương [5]. Tình trạng này khiến người bệnh nuốt khó cả thức ăn lỏng lẫn thức ăn đặc do suy giảm chức năng cơ thắt họng thực quản, nhiều trường hợp phải can thiệp nong thực quản bằng bóng nhiều lần để hồi phục khả năng ăn uống [5].
Những tai nạn bỏng nước sôi nghiêm trọng khi xông hơi tại nhà
Bên cạnh nguy cơ bỏng đường thở do hơi nước, việc chuẩn bị các xô, chậu nước sôi để xông hơi trong không gian hẹp còn dẫn đến nhiều vụ bỏng nước sôi nghiêm trọng ở da do đổ, ngã. Một nghiên cứu hồi cứu trong 2 năm (2018–2019) tại Trung tâm Bỏng Chelsea và Westminster ở Anh đã ghi nhận 19 bệnh nhân từ 2 tuần tuổi đến 91 tuổi phải nhập viện do bỏng nước sôi thứ phát từ liệu pháp xông hơi [6].
Trong số 19 trường hợp này, đa số bệnh nhân (84%, tức 16/19 người) bị bỏng ở phần thân dưới và 3 bệnh nhân bị bỏng ngực hoặc chi trên [6]. Hậu quả là 6 bệnh nhân phải phẫu thuật ghép da, tổng thời gian nằm viện lên tới 83 ngày và tiêu tốn hơn 31.872 USD chi phí điều trị trực tiếp [6]. Thống kê trên toàn nước Anh trong cùng giai đoạn 2 năm này đã ghi nhận tới 201 ca bỏng do xông hơi nước nóng [6].
Tương tự, một nghiên cứu tại Hà Lan theo dõi dữ liệu tại các trung tâm bỏng quốc gia cho thấy trung bình mỗi năm có khoảng 3 người phải nhập viện điều trị bỏng nặng do xông hơi nước trị cảm lạnh [7]. Phần lớn nạn nhân là trẻ em, và nhóm đối tượng này cần phẫu thuật ghép da với tỷ lệ cao hơn người lớn, gây thiệt hại chi phí y tế trực tiếp ước tính lên tới 115.500 USD [7]. Các tác giả nghiên cứu tại Hà Lan kết luận rằng xông hơi nước không mang lại lợi ích điều trị chứng minh rõ ràng nhưng lại tiềm ẩn biến chứng bỏng nghiêm trọng, đặc biệt là ở trẻ nhỏ [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của biện pháp xông hơi tinh dầu
Trong y học thực hành, xông hơi nước ấm (chứ không phải hơi nước sôi) vốn được một số tổ chức như Viện Y tế và Chăm sóc Chất lượng Cao Quốc gia Anh (NICE) nhắc đến như một biện pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng sổ mũi, nghẹt mũi thông thường [6]. Luồng hơi ấm có tác dụng làm loãng dịch nhầy đặc quánh trong khoang mũi, giúp dẫn lưu xoang tốt hơn và tạo cảm giác ẩm dễ chịu cho niêm mạc đang bị khô rát.
Việc thêm một vài giọt tinh dầu tự nhiên như khuynh diệp, bạc hà, tràm gió mang lại cảm giác mát dịu tức thì nhờ hoạt chất menthol kích thích thụ thể cảm nhận luồng khí ở mũi, giúp người bệnh có cảm giác hít thở thông thoáng hơn. Tuy nhiên, tinh dầu và hơi nước hoàn toàn không có khả năng tiêu diệt virus gây bệnh nằm sâu bên trong tế bào niêm mạc.
Giới hạn lớn nhất của phương pháp này nằm ở ranh giới mong manh giữa nhiệt độ ấm mang tính thư giãn và nhiệt độ quá cao gây tổn thương mô. Nếu lạm dụng tinh dầu đậm đặc hoặc để luồng hơi nước có nhiệt độ cao phả liên tục vào mặt, tác dụng hỗ trợ sẽ biến thành tác nhân hủy hoại hàng rào biểu mô bảo vệ tự nhiên của cơ thể.
Những hiểu lầm phổ biến khi tự xông hơi tại nhà
Hiểu lầm lớn nhất của đại đa số người dân là "xông càng nóng, càng toát mồ hôi nhiều thì bệnh càng mau khỏi". Nhiều người đun nước sôi sùng sục rồi trùm chăn kín mít từ đầu đến chân cùng với nồi nước. Hành động này tạo ra một "buồng khí nóng" ngột ngạt, khiến nồng độ hơi nước quá cao xộc thẳng vào đường hô hấp, làm tăng nguy cơ tổn thương nắp thanh thiệt và phù thanh quản cấp tính [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nhỏ càng nhiều tinh dầu thì sát khuẩn họng càng tốt. Các loại tinh dầu nguyên chất có tính kích ứng niêm mạc rất mạnh. Khi bị bốc hơi cùng nước sôi ở nhiệt độ cao, các phân tử tinh dầu nồng độ đậm đặc sẽ gây bỏng rát, co thắt phế quản, thậm chí gây kích ứng niêm mạc mắt và đường hô hấp trên, khiến tình trạng ho và đau rát cổ họng trở nên dữ dội hơn.
Một sai lầm tai hại khác là việc đặt nồi nước xông ngay trên giường đệm hoặc trên sàn nhà không bằng phẳng gần tầm tay trẻ em. Chỉ cần một cử động sơ ý quờ tay hoặc vấp ngã, toàn bộ lượng nước sôi có thể trút thẳng lên cơ thể, gây ra những tổn thương bỏng sâu và để lại sẹo co rút vĩnh viễn [6], [7].
Những đối tượng tuyệt đối nên thận trọng
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất và không nên áp dụng phương pháp xông hơi nước nóng truyền thống. Đường thở của trẻ có kích thước rất nhỏ hẹp, chỉ cần một phản ứng phù nề nhẹ ở nắp thanh thiệt do nhiệt cũng có thể gây bít tắc hoàn toàn đường thở, dẫn đến ngạt thở cấp tính [2], [3]. Hơn nữa, phản xạ tự vệ và tránh né nguồn nhiệt của trẻ chưa hoàn thiện, khiến trẻ rất dễ bị bỏng nước sôi khi xông [6], [7].
Người cao tuổi, người có thị lực suy giảm, người bị suy nhược cơ thể hoặc đang gặp vấn đề về vận động, run tay chân cũng cần tránh tự chuẩn bị các dụng cụ xông hơi nước sôi. Bất kỳ sự mất thăng bằng nào cũng có thể dẫn đến việc làm đổ bình chứa nước nóng lên đùi và thân dưới [6].
Người mắc các bệnh lý hô hấp mạn tính như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần đặc biệt thận trọng với việc hít hơi nước nóng và tinh dầu. Luồng khí nóng ẩm kết hợp với tinh dầu đậm đặc rất dễ kích hoạt các đợt co thắt phế quản cấp, làm bùng phát cơn khó thở dữ dội. Khi có các bệnh lý nền này, bệnh nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp hỗ trợ hô hấp nào.
Hướng dẫn xông hơi an toàn và đúng cách tại nhà
Để nhận được cảm giác dễ chịu từ việc làm ẩm đường thở mà không đối mặt với hiểm họa bỏng nhiệt, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn về nhiệt độ, khoảng cách và thời gian.
Về nhiệt độ nước, tuyệt đối không dùng nước vừa sôi trên bếp để xông ngay. Sau khi đun sôi, cần rót nước ra bát hoặc cốc miệng rộng và để nguội tự nhiên trong khoảng 5 đến 7 phút. Nhiệt độ an toàn của nước dùng để xông chỉ nên dao động trong khoảng 40 đến 45 độ C. Ở ngưỡng nhiệt này, nước vẫn tạo ra luồng hơi ẩm ấm áp bốc lên nhẹ nhàng nhưng không đủ nhiệt năng để làm tổn thương tế bào biểu mô đường hô hấp.
Về khoảng cách, không bao giờ cúi gập mặt sát bề mặt nước hoặc trùm khăn kín mít ôm trọn miệng bát. Khoảng cách an toàn tối thiểu từ mũi miệng đến mặt nước là từ 25 đến 30 cm. Trước khi đưa mặt lại gần, hãy dùng mu bàn tay kiểm tra độ nóng của luồng hơi ở khoảng cách đó. Người bệnh chỉ nên dùng tay tạo thành hình phễu nhẹ hoặc hứng luồng hơi bốc lên tự nhiên, hít thở nhẹ nhàng và chậm rãi bằng mũi rồi thở ra bằng miệng.
Về lượng tinh dầu, chỉ cần sử dụng từ 1 đến 2 giọt tinh dầu tràm hoặc khuynh diệp đạt chuẩn cho một bát nước lớn khoảng 500 ml. Tuyệt đối không lạm dụng nhỏ hàng chục giọt vì sẽ gây cay mắt và kích ứng đường thở.
Về thời gian thực hiện, mỗi lần xông mũi họng chỉ nên kéo dài tối đa từ 10 đến 15 phút, mỗi ngày thực hiện không quá 1 đến 2 lần. Cần đặt bát nước xông trên một mặt bàn vững chắc, bằng phẳng, tuyệt đối không đặt trên giường, nệm hay những nơi không ổn định. Không bao giờ để trẻ em ở một mình trong phòng có đặt dụng cụ xông hơi nước nóng.
Phương pháp xông hơi nước ấm kèm tinh dầu chỉ là một biện pháp hỗ trợ giúp làm ẩm niêm mạc và giảm cảm giác khó chịu tạm thời khi bị cảm lạnh, viêm họng thông thường. Biện pháp này hoàn toàn không thay thế được các phương pháp điều trị y khoa và thuốc kê đơn của bác sĩ. Người bệnh cần giữ ấm cơ thể, súc họng bằng nước muối sinh lý, uống đủ nước ấm và nghỉ ngơi hợp lý. Nếu các triệu chứng đau rát họng kéo dài trên 3 ngày, kèm theo sốt cao, khó nuốt, khó thở hoặc tiếng thở rít, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.