Pha nước muối súc họng đặc bao nhiêu là vừa để không hại niêm mạc?

Nhiều người Việt có thói quen hễ thấy ngứa họng, rát cổ là lập tức pha một cốc nước muối thật đậm để súc miệng, vì tin rằng "càng mặn thì sát trùng càng mạnh". Tuy nhiên, cảm giác bỏng rát, khô khốc ở cổ họng sau khi súc nước muối quá đặc không phải là dấu hiệu vi khuẩn đang bị tiêu diệt, mà là hồi chuông cảnh báo lớp niêm mạc họng đang bị tổn thương nghiêm trọng.

Nồng độ nước muối an toàn và phù hợp nhất cho niêm mạc họng là dung dịch đẳng trương 0,9%, tương đương 9 gram muối tinh khiết hòa tan trong 1 lít nước sạch. Việc tự ý pha nước muối quá đặc tạo thành dung dịch ưu trương nồng độ cao sẽ gây hút nước từ tế bào biểu mô, làm tổn thương và bỏng rát niêm mạc vùng họng miệng.

Hiểu đúng về nồng độ nước muối: Đẳng trương và ưu trương

Trong y khoa, dung dịch nước muối sinh lý 0,9% được gọi là dung dịch đẳng trương vì có áp suất thẩm thấu tương đương với dịch cơ thể người. Khi tiếp xúc với niêm mạc họng, dung dịch đẳng trương duy trì trạng thái cân bằng sinh lý tự nhiên của tế bào, không làm thay đổi thể tích nước nội bào và hoàn toàn êm dịu với các mô mềm.

Ngược lại, khi bạn pha lượng muối vượt quá tỷ lệ này, dung dịch sẽ trở thành dạng ưu trương. Khi dung dịch ưu trương tiếp xúc với bề mặt hầu họng, hiện tượng chênh lệch áp suất thẩm thấu sẽ xảy ra tức thì. Nước từ bên trong các tế bào biểu mô niêm mạc bị rút ngược ra ngoài môi trường để cân bằng nồng độ muối, dẫn đến hiện tượng mất nước tế bào, gây khô teo, đỏ rát và rách vỡ biểu mô bảo vệ.

Một số dung dịch ưu trương nhẹ có thể được sử dụng trong các phác đồ y tế nhất định dưới sự giám sát chuyên môn. Tuy nhiên, việc tự pha tại nhà mà không có dụng cụ đo lường chuẩn xác thường khiến nồng độ muối vọt lên 3% đến 5%, thậm chí đậm đặc hơn nữa, biến một biện pháp vệ sinh lành tính thành tác nhân gây hại niêm mạc.

Cơ chế bảo vệ và làm sạch của nước muối đối với đường hô hấp

Súc họng bằng nước muối mang lại hiệu quả bảo vệ đường hô hấp trên thông qua nhiều cơ chế vật lý và sinh học phối hợp. Trước hết, hoạt động súc và khò họng tạo ra các lực xoáy cơ học giúp làm bong tróc, rửa trôi các hạt bụi bẩn, dịch đờm ứ đọng và các mầm bệnh bám dính trên bề mặt họng ^[1]. Thậm chí, việc súc họng bằng nước thường cũng đã được ghi nhận có khả năng hỗ trợ ngăn ngừa nhiễm trùng đường hô hấp nhờ lực xoáy cơ học này ^[1].

Về mặt dược lý và sinh lý học, nước muối cung cấp độ ẩm cần thiết cho biểu mô đường hô hấp, làm loãng dịch nhầy và hỗ trợ chuyển động của các biểu mô lông chuyển ^[2]. Hệ thống lông chuyển này hoạt động nhịp nhàng giúp tăng cường khả năng thanh thải chất nhầy và mầm bệnh ra khỏi đường thở ^[2]. Nước muối còn giúp cải thiện sự lan tỏa của dịch lót phế nang và hỗ trợ giảm tải lượng mầm bệnh dạng khí dung ^[2].

Ở cấp độ tế bào, sự hiện diện của muối clo thúc đẩy hoạt động của enzym myeloperoxidase trong các tế bào biểu mô hoặc tế bào thực bào để chuyển hóa thành axit hypochlorous ^[2]. Hợp chất này có tính chất kháng khuẩn tự nhiên, góp phần ức chế sự nhân lên của các chủng virus đường hô hấp như SARS-CoV-2 trên mô hình tế bào thực nghiệm ^[2]. Cơ chế ức chế này liên quan đến việc ion clorua can thiệp vào thụ thể xâm nhập ACE2 của virus cũng như ức chế các enzym protease furin và 3CLpro ^[2].

Bằng chứng khoa học: Nồng độ nào phát huy tác dụng, nồng độ nào gây hại?

Nhiều nghiên cứu lâm sàng và cận lâm sàng đã phân tích hiệu quả cũng như tác dụng phụ của các nồng độ nước muối khác nhau trên đường hô hấp.

Một thử nghiệm lâm sàng tiến cứu năm 2019 thực hiện trên 90 bệnh nhân viêm họng cấp do virus mức độ từ trung bình đến nặng đã so sánh việc dùng viên ngậm ectoine, viên ngậm axit hyaluronic và súc họng bằng nước muối ưu trương trong 7 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm súc họng bằng nước muối ưu trương chỉ giảm được 44,8% tổng điểm của ba triệu chứng chính gồm đau khi nuốt, thôi thúc ho và khàn giọng ^[3]. Trong khi đó, nhóm dùng viên ngậm ectoine giảm tới 79,5% và nhóm axit hyaluronic giảm 72,2% triệu chứng, vượt trội có ý nghĩa thống kê so với nước muối ^[3].

Đáng chú ý, nghiên cứu trên chỉ ra rằng gần một nửa số bệnh nhân sử dụng nước muối súc họng báo cáo cảm giác khó chịu và không thoải mái trong quá trình điều trị ^[3]. Về mức độ cải thiện sức khỏe chung, chỉ có 20% bệnh nhân dùng nước muối súc họng đánh giá sức khỏe ở mức rất tốt tại thời điểm kết thúc theo dõi ^[3]. Điều này cho thấy súc họng bằng dung dịch muối ưu trương nồng độ cao thường gây kích ứng và khó dung nạp hơn đối với người bệnh có niêm mạc họng đang viêm đỏ ^[3].

Vấn đề kích ứng niêm mạc do muối ưu trương cũng được ghi nhận rõ nét trong nghiên cứu ngẫu nhiên tiến cứu năm 2017 trên các bệnh nhân sau phẫu thuật vách ngăn mũi ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các dung dịch muối ưu trương gây ra cảm giác bỏng rát, kích ứng và làm tăng đáng kể thang điểm đánh giá cảm giác khô niêm mạc so với dung dịch đẳng trương ^[4]. Tính chất đệm và độ toan kiềm của dung dịch cũng là yếu tố quan trọng quyết định mức độ bỏng rát khi tiếp xúc với mô niêm mạc ^[4].

Mặc dù vậy, ở nồng độ kiểm soát thích hợp, dung dịch muối ưu trương vẫn có những giá trị y khoa nhất định. Nghiên cứu năm 2022 trên 60 bệnh nhân viêm mũi xoang mạn tính chia làm hai nhóm sử dụng nước muối đẳng trương và nước muối ưu trương 3,5% trong 6 tuần ^[5]. Kết quả đánh giá bằng thang điểm SNOT-20 ghi nhận dung dịch muối ưu trương 3,5% mang lại hiệu quả cải thiện triệu chứng vượt trội hơn nước muối đẳng trương ^[5].

Về khả năng kiểm soát virus, một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 trích dẫn dữ liệu thực nghiệm cho thấy dung dịch nước muối đẳng trương 0,9% có khả năng giảm khoảng 50% sự nhân lên của virus, trong khi nồng độ ưu trương 1,5% giúp ức chế tới 100% sự sao chép của virus ^[6]. Thử nghiệm ELVIS cũng ghi nhận việc rửa mũi và súc họng bằng dung dịch muối ưu trương giúp rút ngắn thời gian nhiễm bệnh gần 2 ngày và làm giảm mức độ triệu chứng ở người mắc các chủng coronavirus thông thường ^[6]. Thử nghiệm in vitro của nhóm nghiên cứu Rafael và cộng sự cũng chứng minh nồng độ 1,5% NaCl có thể ức chế hoàn toàn sự nhân lên của SARS-CoV-2 ^[1]. Một báo cáo ca bệnh ghi nhận việc dùng nước muối ưu trương nồng độ 3% đến 4% để rửa mũi và súc họng trong thời gian cách ly cho kết quả xét nghiệm âm tính vào các ngày thứ 3, 10 và 14 ^[6].

Ngoài ra, dạng khí dung nước muối ưu trương từ 3% đến 7% cũng đã được nghiên cứu và ứng dụng trên bệnh nhân mắc bệnh xơ nang phổi nhằm cải thiện chỉ số thông khí phổi FEV1 và giảm đợt cấp hô hấp ^[7]. Việc sử dụng nước muối dạng khí dung còn được ghi nhận giúp giảm tỷ lệ nhập viện do viêm tiểu phế quản ở trẻ em ^[2].

Lợi ích và ranh giới an toàn của việc súc họng bằng nước muối

Tổng hợp các bằng chứng cho thấy nước muối là giải pháp vệ sinh hỗ trợ đường hô hấp chi phí thấp, dễ tiếp cận và có cơ chế sinh học rõ ràng [2, 6]. Nước muối được đánh giá là an toàn hơn các dung dịch sát khuẩn mạnh như povidone-iodine, vốn có vị khó chịu và có nguy cơ gây độc tế bào làm tổn thương niêm mạc họng nếu lạm dụng ^[1].

Tuy nhiên, ranh giới giữa hiệu quả làm sạch và nguy cơ tổn thương niêm mạc phụ thuộc hoàn toàn vào nồng độ muối tiếp xúc. Dung dịch muối đẳng trương 0,9% là mức chuẩn mực an toàn tuyệt đối cho mô tế bào, giúp cấp ẩm và kích hoạt hàng rào bảo vệ tự nhiên mà không gây xót rát ^[2].

Trong khi nồng độ ưu trương từ 1,5% trở lên có thể đem lại khả năng ức chế vi sinh vật mạnh mẽ hơn trong phòng thí nghiệm, nó lại đi kèm với nhược điểm lớn là gây cảm giác khó chịu, rát buốt và làm khô niêm mạc nghiêm trọng trên người dùng thực tế [1, 7]. Nếu tự pha ở nhà không kiểm soát được nồng độ, dung dịch quá mặn sẽ phá vỡ lớp biểu mô nhầy, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn và virus xâm nhập sâu hơn vào mô họng ^[1]. Do đó, với nhu cầu chăm sóc và bảo vệ họng hàng ngày, người dân không nên cố gắng tạo ra dung dịch muối ưu trương đậm đặc.

Những hiểu lầm phổ biến khi tự pha nước muối tại nhà

Rất nhiều người duy trì thói quen múc một thìa muối đầy cho vào nửa cốc nước nhỏ, khuấy sơ qua rồi súc họng. Quan niệm "muối càng mặn càng sát trùng nhanh" là một sai lầm tai hại. Vi khuẩn và virus trên niêm mạc họng không bị tiêu diệt ngay lập tức bởi một ngụm nước muối quá mặn, nhưng chính lớp tế bào niêm mạc mong manh sẽ bị teo tóp và viêm loét do áp suất thẩm thấu tăng vọt.

Hiểu lầm thứ hai là việc ước lượng tỷ lệ pha bằng cảm tính. Người dân thường dùng các loại thìa ăn cơm, thìa cà phê với kích thước không chuẩn, kết hợp cùng các cỡ cốc uống nước khác nhau. Việc ước lượng bằng mắt thường dẫn đến nồng độ thực tế dao động từ 2% đến trên 5%, vượt xa ngưỡng chịu đựng sinh lý của niêm mạc miệng họng.

Hiểu lầm thứ ba là xem nước muối như một loại thuốc chữa dứt điểm các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp. Súc họng bằng nước muối chỉ là biện pháp vệ sinh hỗ trợ cơ học và làm dịu triệu chứng ban đầu [2, 6]. Nước muối không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ khi bệnh nhân bị viêm họng cấp tính do vi khuẩn hoặc các đợt nhiễm trùng hô hấp nặng cần can thiệp y tế ^[3].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng ngậm nước muối càng lâu trong miệng thì càng sạch. Việc ngậm nước muối ưu trương quá lâu chỉ làm tăng thời gian tiếp xúc của dung dịch nồng độ cao với niêm mạc, khiến quá trình hút nước tế bào diễn ra trầm trọng hơn, dẫn đến cảm giác tê rát niêm mạc lưỡi và vòm họng kéo dài.

Ai nên thận trọng khi súc họng bằng nước muối?

Mặc dù súc họng là thói quen lành mạnh, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý về nồng độ và cách thức thực hiện để tránh rủi ro cho sức khỏe:

• Người đang có vết loét sâu, viêm loét áp-tơ (nhiệt miệng) hoặc viêm họng trợt xước nặng: Niêm mạc tại các vị trí này đã mất lớp màng bảo vệ bên ngoài. Tiếp xúc với nước muối đậm đặc sẽ kích hoạt các đầu mút thần kinh thụ cảm, gây đau đớn dữ dội và cản trở quá trình phục hồi biểu mô [1, 7]. Nhóm này chỉ nên dùng nước muối sinh lý 0,9% bán sẵn hoặc dung dịch theo chỉ định của bác sĩ.
• Trẻ nhỏ: Trẻ dưới 5 tuổi thường chưa hoàn thiện kỹ năng kiểm soát cơ vùng hầu họng khi súc miệng. Trẻ rất dễ nuốt phải nước muối vào dạ dày. Nếu nước muối quá đặc, việc nuốt vào có thể gây rối loạn tiêu hóa và tích tụ natri không tốt cho thận của trẻ.
• Bệnh nhân tăng huyết áp và bệnh thận mạn tính: Nhóm đối tượng này cần hạn chế tối đa lượng muối nạp vào cơ thể. Việc thường xuyên súc họng bằng nước muối quá đặc, đặc biệt nếu vô tình nuốt phải một phần dung dịch, có thể làm tăng lượng natri hấp thu vào hệ tuần hoàn.
• Người có cơ địa niêm mạc khô hoặc viêm teo: Dung dịch muối ưu trương sẽ làm tăng mức độ khô niêm mạc nghiêm trọng hơn, gây cảm giác ngứa ngáy và kích thích cơn ho nhiều hơn [1, 7].

Công thức và cách súc họng chuẩn khoa học tại nhà

Để bảo vệ niêm mạc họng tối ưu mà vẫn đảm bảo hiệu quả làm sạch, việc pha chế và súc họng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Cách tốt nhất là mua các chai nước muối sinh lý 0,9% đã được đóng chai vô trùng tại các nhà thuốc uy tín. Loại dung dịch này đã được cân chỉnh chuẩn xác về tỷ lệ natri clorid và độ toan kiềm, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho niêm mạc.

Nếu chọn tự pha tại nhà để tiết kiệm, bạn cần áp dụng tỷ lệ chuẩn xác: Cân đúng 9 gram muối tinh khiết (không dùng muối có chứa tạp chất hay phẩm màu) hòa tan hoàn toàn trong 1.000 ml nước lọc đun sôi để nguội. Nếu không có cân tiểu ly, bạn có thể ước lượng tương đối bằng 1 thìa cà phê gạt ngang muối tinh (tương đương khoảng 4,5 gram) pha trong đúng 500 ml nước ấm. Tuyệt đối không pha theo cảm tính nếm "vừa miệng" hay "mặn chát". Nước pha nên là nước ấm nhẹ khoảng 35 đến 40 độ C để tạo cảm giác dễ chịu và tăng cường lưu thông máu tại vùng họng.

Kỹ thuật súc cũng đóng vai trò quyết định hiệu quả. Súc họng hoàn toàn khác với súc miệng. Bạn ngậm một ngụm nước muối vừa phải (khoảng 15-20 ml), ngửa cổ ra sau một góc khoảng 45 độ, mở miệng nhẹ và phát ra âm thanh "khò khò" trong cổ họng. Động tác này giúp dung dịch nước muối tiếp xúc sâu vào thành sau họng và hai bên amiđan.

Mỗi đợt khò họng nên duy trì trong khoảng 15 đến 30 giây, sau đó nhổ bỏ hoàn toàn và lặp lại từ 2 đến 3 lần. Bạn nên thực hiện sau khi đánh răng buổi sáng, buổi tối trước khi đi ngủ và sau khi đi ngoài đường nhiều bụi bặm hoặc sau các bữa ăn. Không nên súc họng quá nhiều lần trong ngày bằng các dung dịch tự pha đậm đặc vì dễ làm khô mất lớp màng nhầy tự nhiên bảo vệ niêm mạc.

Súc họng bằng nước muối là phương pháp chăm sóc sức khỏe đường hô hấp đơn giản, kinh tế và có cơ sở khoa học vững chắc khi được thực hiện đúng cách. Điều quan trọng nhất cần ghi nhớ là nồng độ muối lý tưởng phải luôn ở mức đẳng trương 0,9% để nâng đỡ hệ miễn dịch tự nhiên mà không gây hại cho lớp niêm mạc hầu họng mong manh. Khi có triệu chứng viêm họng kéo dài hoặc xuất hiện sốt cao, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, không nên tự ý điều trị chỉ bằng việc súc nước muối tại nhà.