Nhiều bà mẹ băn khoăn liệu các món ăn đậm hương vị như tỏi hay chế độ ăn Địa Trung Hải có làm sữa mẹ đổi mùi và khiến bé bỏ bú hay không. Thực tế, một số gia vị và thực phẩm riêng lẻ có thể truyền mùi vào sữa, nhưng việc áp dụng toàn bộ chế độ ăn này có làm thay đổi vị sữa hay không thì khoa học vẫn chưa có bằng chứng trực tiếp.

Hiện nay, các nghiên cứu chưa đánh giá trực tiếp sự thay đổi mùi vị của sữa mẹ dưới tác động của cả thực đơn Địa Trung Hải. Dữ liệu hiện có mới chỉ chứng minh một số thành phần đơn lẻ như tỏi hoặc bạc hà có thể chuyển mùi vào sữa ở mức bằng chứng trung bình [1]. Đối với chế độ ăn Địa Trung Hải nói chung, các nhà khoa học chủ yếu ghi nhận sự thay đổi tích cực về tỷ lệ axit béo, mức chất chống oxy hóa và hệ vi sinh trong sữa mẹ [2], [3].

Tỏi và thảo mộc: Bằng chứng về sự thay đổi mùi vị sữa mẹ

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 cho thấy có bằng chứng mức độ trung bình về việc một số hương vị từ chế độ ăn của mẹ trong thời kỳ cho con bú có thể truyền vào sữa mẹ theo thời gian [1]. Các hương vị được xác nhận bao gồm tỏi, bạc hà, tiểu hồi hoặc thì là Ba Tư, cà rốt, cồn và khuynh diệp [1].

Trẻ sơ sinh có thể phát hiện hương vị tỏi truyền qua sữa mẹ trong vòng vài giờ sau khi mẹ ăn một lần, hoặc sau vài ngày mẹ ăn lặp lại [1]. Đáng chú ý, việc tiếp xúc sớm với hương vị thông qua sữa mẹ trong giai đoạn bú mẹ giúp trẻ tăng khả năng tiếp nhận các loại thức ăn có hương vị tương tự khi bước vào tuổi ăn dặm [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng kết quả này không thể tự động suy diễn cho mọi loại thực phẩm và đồ uống khác [1].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tác động đến thành phần sữa ra sao?

Thay vì đo lường mùi vị, các nghiên cứu về chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào chất lượng dưỡng chất trong sữa mẹ. Nghiên cứu MEDIDIET tại Ý năm 2022 cho thấy những người mẹ tuân thủ tốt chế độ ăn Địa Trung Hải có sự cải thiện rõ rệt về thành phần axit béo trong sữa [2]. Cụ thể, lượng axit béo bão hòa (SFA) giảm xuống, trong khi hàm lượng axit béo không bão hòa đơn (MUFA) và các axit béo omega-3 quý giá (như ALA, EPA, DHA) lại tăng lên đáng kể [2]. Sự thay đổi này gắn liền với việc mẹ ăn nhiều rau củ, cá và sử dụng nguồn chất béo chưa bão hòa [2].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2023 trên 350 mẫu sữa mẹ ghi nhận mẹ tuân thủ cao chế độ ăn Địa Trung Hải (nhiều chất xơ, rau quả, hạt, đậu, ngũ cốc nguyên hạt) có mức chống oxy hóa (thông qua chỉ số DPPH và FRAP) trong sữa mẹ và nước tiểu của bé cao hơn hẳn [3]. Mẹ ở nhóm này cũng có nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong sữa thấp hơn so với nhóm ít tuân thủ [3]. Ngoài ra, lượng rau củ, vitamin C và beta-carotene trong khẩu phần mẹ cũng từng được ghi nhận tương quan thuận với tổng khả năng chống oxy hóa của sữa mẹ [4].

Ảnh hưởng tới hệ vi sinh trong sữa mẹ

Chế độ ăn của mẹ còn góp phần định hình các quần thể vi khuẩn có lợi có trong sữa. Nghiên cứu đoàn hệ MAMI năm 2020 phát hiện khẩu phần ăn giàu đạm thực vật, chất xơ và carbohydrate tạo ra hệ vi sinh sữa mẹ khác biệt so với chế độ ăn nhiều đạm động vật và chất béo [5]. Việc mẹ hấp thu các axit béo omega-3 như EPA hay DPA cũng có mối liên hệ với sự hiện diện của chi vi khuẩn Streptococcus trong sữa [5].

Tại Tây Ban Nha, một nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải và lượng rau củ tiêu thụ có mối tương quan nghịch với sự xuất hiện của vi khuẩn Enterococcus trong sữa mẹ [6]. Trên mô hình động vật theo dõi suốt 31 tháng, khẩu phần ăn Địa Trung Hải thậm chí giúp gia tăng lượng lợi khuẩn Lactobacillus trong mô tuyến vú lên gấp khoảng 10 lần so với chế độ ăn kiểu phương Tây [7].

Hiểu lầm thường gặp về khẩu phần ăn của mẹ và sữa

Nhiều người lầm tưởng mẹ ăn gì thì sữa sẽ lập tức mang đầy đủ vị của món đó, hoặc nếu mẹ ăn thiếu chất thì sữa sẽ mất hết dinh dưỡng. Trên thực tế, tổng lượng các chất dinh dưỡng đa lượng chính như chất đạm, chất béo và chất bột đường trong sữa mẹ được duy trì rất ổn định giữa các nhóm dân số khác nhau [8]. Ví dụ tại Gambia, dù năng lượng nạp vào trung bình của người mẹ chỉ khoảng 1.700 kcal/ngày, năng lượng của sữa mẹ vẫn được duy trì ở mức tương đương các bà mẹ có dinh dưỡng đầy đủ (khoảng 72 kcal/100 ml) do cơ thể lấy từ nguồn dự trữ của mẹ [8].

Chế độ ăn của người mẹ chủ yếu làm biến đổi chất lượng của các vi chất, vitamin và tỷ lệ các loại axit béo cụ thể chứ không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc tổng thể của sữa [8]. Do đó, việc mẹ ăn dầu ô liu hay các loại rau củ không làm sữa bị "loãng" hay mất cân bằng dưỡng chất thông thường.

Điều nghiên cứu chưa biết

Hiện tại, các nghiên cứu chưa đưa ra lời giải đáp cho một số vấn đề quan trọng:

  • Chưa có nghiên cứu cảm quan xác định xem toàn bộ mô hình ăn Địa Trung Hải có làm thay đổi tổng thể mùi vị hay độ ngọt, độ béo của sữa mẹ hay không.
  • Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy dầu ô liu có truyền phân tử mùi vị đặc trưng vào sữa mẹ hay không; trích đoạn nghiên cứu hiện có hoàn toàn không ghi nhận dữ liệu này [1].
  • Kết quả về việc chế độ ăn làm tăng gấp 10 lần Lactobacillus ở tuyến vú mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật [7], chưa thể khẳng định chắc chắn sẽ diễn ra tương tự trên cơ thể phụ nữ cho con bú.

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?

Mặc dù chế độ ăn Địa Trung Hải rất giàu dinh dưỡng, những người mẹ đang cho con bú cần lưu ý một số trường hợp cụ thể. Những người tự ý chuyển sang ăn chay hà khắc hoặc kiêng khem đạm động vật mà không có kế hoạch bổ sung vi chất có thể khiến trẻ bú mẹ bị thiếu hụt vitamin B12 [8].

Đối với các thực phẩm nặng mùi như tỏi hoặc bạc hà, nếu nhận thấy trẻ có biểu hiện từ chối bú, quấy khóc sau khi mẹ dùng bữa, mẹ nên điều chỉnh giảm bớt lượng gia vị để quan sát phản ứng của bé [1]. Những mẹ có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn lớn.

Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ nuôi con bú

Mẹ đang nuôi con bú không cần phải quá kiêng khem các gia vị truyền thống hay ngần ngại áp dụng chế độ ăn lành mạnh. Mẹ có thể sử dụng lượng vừa phải các nguyên liệu như tỏi, cà rốt và rau xanh trong bữa ăn gia đình để hỗ trợ tăng cường chất chống oxy hóa và cải thiện tỷ lệ axit béo có lợi trong sữa [2], [1], [3]. Việc tiếp xúc với các sắc thái hương vị nhẹ nhàng qua sữa mẹ là tự nhiên và còn có thể giúp bé làm quen tốt hơn với thức ăn sau này [1]. Hãy duy trì chế độ ăn đa dạng, uống đủ nước và lắng nghe tín hiệu tiếp nhận của trẻ trong từng cữ bú.