Cây xuyến chi (tên khoa học Tridax procumbens) mọc hoang dại ở nhiều bãi cỏ, ven đường tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Trong dân gian, loài cỏ này hay được truyền tai nhau như một mẹo chữa mụn trứng cá, nhọt mủ bằng cách giã nát lá tươi để đắp lên mặt [2], [1]. Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên vừa lành tính vừa có khả năng tiêu diệt ổ vi khuẩn gây viêm da.

Tuy nhiên, liệu chiết xuất xuyến chi có thực sự loại trừ được mụn trứng cá như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các dữ liệu thực nghiệm mới chỉ ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn chung trên một số chủng vi khuẩn vết thương, trong khi bằng chứng trực tiếp trên vi khuẩn mụn vẫn còn là khoảng trống lớn [2]. Việc tự ý giã đắp thảo mộc thô tại nhà còn tiềm ẩn nguy cơ gây kích ứng nặng nề hơn [3].

Cơ chế sinh mụn và vai trò của vi khuẩn

Mụn trứng cá là bệnh lý da phổ biến toàn cầu, ước tính ảnh hưởng đến 650 triệu người vào năm 2010 [4]. Quá trình sinh mụn thông thường trải qua 4 giai đoạn nối tiếp nhau: tuyến bã nhờn tăng tiết bã và thay đổi thành phần lipid, lỗ chân lông bị bít tắc, vi khuẩn cư trú gia tăng số lượng và kích hoạt phản ứng viêm tạo thành mụn mủ [4]. Tác nhân vi sinh vật chủ yếu liên quan đến mụn viêm được xác định là vi khuẩn kỵ khí chịu khí Propionibacterium acnes (sau này còn được gọi là Cutibacterium acnes) [4].

Khi nang lông tuyến bã bị tắc nghẽn, P. acnes sinh sôi mạnh mẽ và kích thích phản ứng miễn dịch viêm của cơ thể [4]. Một số tài liệu nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mụn không viêm ban đầu không chứa vi khuẩn này và cơ chế viêm còn liên quan đến phản ứng quá mẫn tuýp IV với các kháng nguyên nội sinh [5]. Mặc dù vậy, việc kiểm soát mật độ vi khuẩn trên da vẫn là mục tiêu chủ chốt trong nhiều liệu trình da liễu trị mụn vừa và nặng [6], [4].

Thực tế điều trị hiện nay gặp thách thức rất lớn do hiện tượng vi khuẩn P. acnes kháng kháng sinh ngày càng lan rộng [6], [4]. Các loại kháng sinh thông thường dù có hoạt lực mạnh trên các chủng nhạy cảm nhưng lại mất tác dụng trước chủng vi khuẩn đột biến đề kháng [4]. Do đó, giới nghiên cứu liên tục tìm kiếm các hợp chất mới, bao gồm các dịch chiết tự nhiên có khả năng kháng khuẩn, để hỗ trợ làm sạch da tổn thương [2], [4].

Bằng chứng kháng khuẩn từ chiết xuất xuyến chi

Xuyến chi là loại cỏ sống lâu năm thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ [1]. Phân tích hóa thực vật ghi nhận trong xuyến chi có chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý như beta-sitosterol (một steroid thực vật giúp thúc đẩy biểu mô hóa), carotenoid, luteolin và axit linolenic [1]. Cây thuốc này từ lâu đã được y học cổ truyền dùng để cầm máu, hỗ trợ làm lành vết cắt, vết phồng rộp và mụn nhọt [2], [1].

Về khả năng kháng khuẩn thực tế, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và động học diệt khuẩn của gel chitosan chứa dịch chiết thân cây xuyến chi (Tridax procumbens) đối với vi khuẩn trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) [2]. Kết quả thử nghiệm thời gian diệt khuẩn cho thấy giá trị độ hấp thụ quang học giảm dần theo thời gian ở cả ba mức nồng độ thử nghiệm gồm 25 microlit, 50 microlit và 100 microlit [2]. Nồng độ dịch chiết thân xuyến chi càng cao thì hiệu quả ức chế chủng vi khuẩn gram âm này càng tăng rõ rệt, chứng minh tiềm năng diệt khuẩn vết thương [2].

Bên cạnh đó, xuyến chi còn được ứng dụng để tổng hợp xanh các hạt nano bạc (AgNPs) [1], [7]. Nghiên cứu năm 2021 tổng hợp hạt nano bạc từ xuyến chi ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa đáng kể phục vụ cho chữa lành vết thương hở dạng bôi ngoài da [1]. Năm 2019, các nhà khoa học cũng phủ hạt nano bạc điều chế từ dịch chiết lá xuyến chi lên màng xơ tơ tằm tasard nhằm ứng dụng làm băng gạc kháng khuẩn trong kỹ thuật mô da [7]. Dù vậy, các hạt nano bạc cũng được cảnh báo là con dao hai lưỡi do tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào và độc tính gen [1].

Xuyến chi có ức chế được vi khuẩn P. acnes và tụ cầu vàng?

Khi đối chiếu nghiêm ngặt với các tài liệu khoa học hiện hành, câu hỏi về việc chiết xuất xuyến chi có trực tiếp tiêu diệt Propionibacterium acnes hay tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) hay không vẫn chưa có lời giải đáp chắc chắn. Trong dữ liệu nghiên cứu sẵn có, các thử nghiệm kháng khuẩn in vitro của xuyến chi chỉ mới tập trung trên vi khuẩn gram âm gây nhiễm trùng vết thương như trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa hoặc ký sinh trùng Leishmania mexicana trên chuột [2], [8].

Hoàn toàn chưa có nghiên cứu cụ thể nào trong dữ liệu xác nhận nồng độ ức chế tối thiểu hay cơ chế diệt vi khuẩn P. acnes hoặc tụ cầu vàng của dịch chiết cây xuyến chi. Trong khi đó, các hoạt chất trị mụn chuyên biệt như benzoyl peroxide, retinoid hoặc kháng sinh chuẩn (như clindamycin, erythromycin, tetracycline) đã được chứng minh rất rõ về khả năng ức chế nhạy cảm in vitro với P. acnes [6], [4]. Các chất không phải kháng sinh chuyên dụng cần nồng độ cao hơn rất nhiều mới có thể ức chế vi khuẩn [4].

Do đó, việc suy diễn rằng "xuyến chi kháng được một loại vi khuẩn vết thương thì ắt sẽ trị sạch vi khuẩn mụn trứng cá" là một kết luận hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học. Mụn trứng cá là môi trường vi sinh kỵ khí đặc thù sâu trong nang lông bã nhờn, đòi hỏi hoạt chất phải có khả năng thâm nhập tốt qua lớp vi nhân mụn chứa đầy lipid [6], điều mà dịch chiết thảo mộc thông thường khó tự thực hiện được.

Giới hạn và nguy cơ bùng phát viêm từ dạng bôi tự chế

Sai lầm phổ biến nhất của người bị mụn là tự ý hái lá xuyến chi tươi ngoài tự nhiên, giã nát rồi đắp trực tiếp lên các nốt mụn viêm trên mặt. Thói quen dân gian này ẩn chứa nhiều rủi ro sinh học nghiêm trọng đối với hàng rào bảo vệ da.

Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột đã tiến hành đánh giá tác động làm lành vết thương của thuốc mỡ chiết xuất từ nước ép lá cây xuyến chi [3]. Nghiên cứu tiến hành tạo vết thương cắt bỏ đường kính 4 mm trên lưng chuột và bôi thuốc mỡ xuyến chi liều 50 mg ở hai mức nồng độ khác nhau (1 mg/g và 4 mg/g) với tần suất 2 lần mỗi ngày trong 4 ngày [3]. Kết quả cho thấy:

  • Ở nồng độ thấp (1 mg/g), thuốc mỡ xuyến chi cho hiệu quả tái tạo biểu mô, tăng nguyên bào sợi và collagen tương đương với chất đối chứng VEGF liều 1 microgam/g [3].
  • Ngược lại, ở nồng độ cao (4 mg/g), dịch chiết xuyến chi lại kích thích phản ứng viêm mạnh, gây phù nề mô và làm giảm sự hình thành mạch máu [3].

Nghiên cứu trên chỉ ra xuyến chi có đặc tính tác động phụ thuộc liều lượng: liều thấp hỗ trợ hồi phục nhưng liều cao lại chính là tác nhân kích hoạt viêm [3]. Khi người bệnh tự giã đắp thảo mộc tươi tại nhà, nồng độ hoạt chất hoàn toàn không thể kiểm soát được. Hàm lượng đậm đặc của dịch ép lá thô rất dễ chạm ngưỡng gây độc, dẫn tới kích ứng mô da cục bộ, biến vết mụn đang sưng nhẹ thành ổ viêm tấy đỏ, phù nề nghiêm trọng [3]. Ngoài ra, cây xuyến chi mọc dại ngoài tự nhiên còn mang theo bụi bẩn, trứng côn trùng hoặc nấm mốc, làm tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn thứ phát lên vùng da đang tổn thương.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với xuyến chi?

Do tiềm năng kích thích phản ứng viêm mô ở nồng độ cao [3], những nhóm người sau đây cần tuyệt đối thận trọng:

  • Người đang có mụn viêm nặng, mụn nang bọc, vết thương hở sâu trên mặt. Việc đắp lá thô có thể gây phản ứng quá mẫn, làm vết thương phù nề hoặc kéo dài tình trạng viêm [5], [3].
  • Người có cơ địa da nhạy cảm hoặc tiền sử dị ứng với các loại cây cỏ thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu hiện tại về độ an toàn của xuyến chi chỉ mới thực hiện trên chuột trong các thử nghiệm độc tính cấp đường uống hoặc mô hình vết thương ngoài da [8], [3]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng nào bảo đảm tính an toàn khi sử dụng trên người mang thai, trẻ em hoặc cho con bú. Nhóm đối tượng này không nên tự ý áp dụng các biện pháp bôi đắp truyền miệng.

Bất kỳ ai đang gặp vấn đề mụn trứng cá vừa đến nặng cũng cần trao đổi với bác sĩ da liễu để tiếp cận các liệu trình kháng khuẩn đã được chuẩn hóa y khoa [6].

Cách ứng dụng và hướng tiếp cận khoa học an toàn

Nếu muốn tận dụng các đặc tính hỗ trợ làm lành da của thảo mộc như xuyến chi một cách an toàn và hợp lý, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý bào chế: Tránh xa việc giã đắp lá tươi, ngâm cồn hay tự nấu nước xuyến chi đặc để rửa mặt do không thể kiểm soát nồng độ và độ vô trùng [3].
  • Ưu tiên chế phẩm đã chuẩn hóa: Khoa học hiện đại chỉ ứng dụng xuyến chi dưới dạng bào chế chiết xuất chuẩn, phối hợp với chất nền như hydrogel chitosan hoặc ứng dụng công nghệ hạt nano bạc để băng bó vết thương theo quy trình vô trùng nghiêm ngặt [2], [1], [7].
  • Trị mụn đúng nguyên nhân: Quá trình hình thành mụn cần được xử lý phối hợp giữa kiểm soát bã nhờn, giải phóng bít tắc lỗ chân lông và kháng khuẩn [4]. Bác sĩ thường chỉ định phối hợp kháng sinh bôi cùng retinoid hoặc benzoyl peroxide nhằm tăng khả năng thâm nhập vào nhân mụn và hạn chế nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc [6].

Xuyến chi là loài dược liệu giàu tiềm năng với hoạt tính kháng một số chủng vi khuẩn vết thương và hỗ trợ biểu mô hóa khi ở liều lượng thấp [2], [1], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại chưa hề chứng minh xuyến chi có khả năng ức chế hiệu quả vi khuẩn Propionibacterium acnes hay tụ cầu vàng gây mụn. Để bảo vệ làn da khỏi nguy cơ viêm tấy và nhiễm trùng, người bệnh không nên tự ý bôi đắp thảo mộc tự chế mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu.