Thời tiết giao mùa hay những đợt dịch cúm bùng phát thường khiến nhiều người phải đối mặt với cảm giác nghẹt mũi, rát họng, sốt và ho dai dẳng. Thay vì vội vã tìm đến kháng sinh vốn không có tác dụng tiêu diệt virus, nhiều người tiêu dùng có xu hướng tìm về các loại thảo dược tự nhiên quen thuộc để giảm nhẹ sự khó chịu. Trong số các cây thuốc được truyền tai nhau nhiều nhất, xuyên tâm liên nổi lên như một giải pháp cứu cánh hàng đầu cho các bệnh đường hô hấp.
Liệu vị thuốc đắng ngắt này có thực sự đẩy lùi được các triệu chứng cảm cúm như lời đồn đại hay chỉ là tác dụng tâm lý? Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên thế giới cho thấy chiết xuất xuyên tâm liên có khả năng cải thiện rõ rệt nhiều triệu chứng hô hấp trên và rút ngắn thời gian hồi phục của bệnh nhân [1].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong xuyên tâm liên
Để hiểu vì sao loại thảo mộc này được chú ý trong điều trị cảm cúm, trước hết cần nhìn vào các thành phần hoạt chất tự nhiên có trong lá và thân cây. Thành phần chính tạo nên giá trị y học của cây là andrographolide, một hợp chất diterpene lactone có dược tính mạnh mẽ [2].
Hoạt chất andrographolide chiết xuất từ xuyên tâm liên có khả năng ức chế các yếu tố độc lực của vi sinh vật xâm lấn, đồng thời hỗ trợ điều hòa hệ thống miễn dịch của vật chủ [3]. Khi cơ thể đối diện với mầm bệnh, thảo dược hỗ trợ kiểm soát các phản ứng viêm quá mức tại đường thở, hạn chế sự tổn thương tế bào [3].
Nghiên cứu ứng dụng dược lý mạng và mô phỏng cập bến phân tử công bố năm 2021 đã làm rõ hơn cơ chế sinh học của loài cây này [4]. Cụ thể, các nhà khoa học đã sàng lọc được 24 hoạt chất cùng 68 protein đích tiềm năng từ xuyên tâm liên [4]. Trong đó, các hợp chất như andrographolide và andrographidine C thể hiện ái lực liên kết rất mạnh với những vị trí hoạt động của các protein đích then chốt như PTGS2, EGFR và MAPK14 [4]. Mô phỏng động lực học phân tử xác nhận andrographidine C liên kết tốt với các protein thụ thể như ACE2 và PIK3CG, giải thích khả năng can thiệp vào các chu trình đáp ứng viêm và kích thích sinh học khi đường hô hấp bị tấn công [4].
Dù có tiềm năng sinh học cao, nghiên cứu dược động học cho thấy andrographolide hấp thu vào máu ở mức độ vừa phải và có sinh khả dụng đường uống tương đối thấp [2]. Tuy nhiên, quá trình phân bố của hoạt chất trong cơ thể diễn ra khá rộng rãi và không bị hạn chế [2]. Khi đi vào vòng tuần hoàn, chất này trải qua quá trình biến đổi sinh học thông qua phản ứng hydroxyl hóa pha I cùng phản ứng liên hợp pha II, sau đó được đào thải ra ngoài qua thận và hệ thống gan mật [2].
Bằng chứng lâm sàng từ các nghiên cứu gộp quy mô lớn
Hiệu quả thực tế của xuyên tâm liên đối với bệnh đường hô hấp trên không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm trên người. Một phân tích tổng quan hệ thống công bố năm 2004 đã thu thập dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá hiệu quả giảm triệu chứng của thảo dược [5]. Trong phân tích thống kê từ 3 thử nghiệm với 433 bệnh nhân viêm đường hô hấp trên không biến chứng, việc sử dụng dạng phối hợp cố định giữa chiết xuất xuyên tâm liên và sâm Siberia (Acanthopanax senticosus) mang lại hiệu quả vượt trội so với giả dược [5]. Mức chênh lệch điểm số mức độ nghiêm trọng của triệu chứng giữa nhóm dùng thảo dược phối hợp và giả dược là 2,13 điểm (KTC 95%: 1,00 - 3,26; P = 0,0002) [5]. Đáng chú ý, khi so sánh chiết xuất xuyên tâm liên đơn độc với giả dược, mức chênh lệch giảm điểm triệu chứng lên tới 10,85 điểm nghiêng về phía xuyên tâm liên (KTC 95%: 10,36 - 11,34; P < 0,0001) [5].
Cũng trong năm 2004, một tổng quan hệ thống khác được thực hiện trên 6 cơ sở dữ liệu điện tử lớn để đánh giá cả tính an toàn lẫn hiệu lực của cây thuốc [1]. Nhóm nghiên cứu đã chọn lọc được 7 thử nghiệm mù đôi có đối chứng với tổng cộng 896 người tham gia [1]. Tất cả các thử nghiệm này đều đạt điểm chất lượng phương pháp từ 3/5 trở lên theo thang đo Jadad [1]. Kết quả tổng hợp khẳng định xuyên tâm liên vượt trội hơn giả dược trong việc làm dịu các triệu chứng chủ quan của nhiễm trùng hô hấp trên không biến chứng [1]. Bên cạnh đó, các chuyên gia còn ghi nhận những bằng chứng sơ bộ về tiềm năng phòng ngừa bệnh cảm của loài cây này [1].
Quy mô bằng chứng tiếp tục được mở rộng trong một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 [6]. Các tác giả đã rà soát các cơ sở dữ liệu tiếng Anh và tiếng Trung từ khi thành lập đến tháng 3/2016, chọn ra 33 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 7.175 người bệnh [6]. Dữ liệu cho thấy xuyên tâm liên giúp giảm triệu chứng ho rõ rệt so với giả dược trên 596 người bệnh (sự khác biệt trung bình chuẩn hóa SMD: -0,39; KTC 95%: -0,67 đến -0,10) [6]. Tình trạng đau rát họng cũng thuyên giảm ấn tượng trên 314 bệnh nhân (SMD: -1,13; KTC 95%: -1,37 đến -0,89) [6]. Chiết xuất thảo dược khi dùng đơn độc hoặc kết hợp chăm sóc thông thường đều thể hiện tác dụng vượt trội so với giả dược, các biện pháp chăm sóc thông thường hay các bài thuốc thảo mộc khác [6].
Giảm nhanh triệu chứng viêm họng và rút ngắn đợt bệnh
Cảm giác đau rát cổ họng, khó nuốt và những cơn ho khan là nỗi ám ảnh lớn nhất của người mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi thực hiện năm 2023 trên 60 bệnh nhân trưởng thành bị viêm họng cấp do virus đã đánh giá dạng bào chế xịt tại chỗ của xuyên tâm liên [7]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên để dùng chai xịt họng xuyên tâm liên hoặc chai xịt hoa cúc đóng vai trò đối chứng dương [7]. Mức độ đau họng, khó nuốt và ho được theo dõi chặt chẽ bằng thang điểm số từ 0 đến 10, kết hợp khám lâm sàng niêm mạc họng phù nề và xung huyết theo thang điểm từ 0 đến 3 [7].
Kết quả sau quá trình theo dõi cho thấy cả hai nhóm điều trị đều giảm đáng kể mọi dấu hiệu và triệu chứng viêm họng với mức ý nghĩa thống kê rõ rệt (p < 0,05) [7]. Tuy nhiên, nhóm sử dụng xịt họng xuyên tâm liên cho thời gian đáp ứng điều trị nhanh hơn hẳn, chỉ mất trung bình 1,9 ± 0,7 ngày so với mức 2,5 ± 1,2 ngày ở nhóm dùng xịt hoa cúc (p = 0,049) [7]. Toàn bộ quá trình can thiệp không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào ở cả hai nhóm bệnh nhân [7].
Không chỉ làm dịu cảm giác đau họng cục bộ, việc dùng thảo dược đường uống còn mang lại lợi ích toàn diện trong việc đẩy nhanh tốc độ lành bệnh. Phân tích gộp năm 2017 chứng minh rằng xuyên tâm liên đơn độc hoặc phối hợp với phác đồ thông thường giúp rút ngắn đáng kể thời gian ho, giảm thời gian đau họng và rút ngắn số ngày phải nghỉ ốm để chờ phục hồi [6]. Việc sử dụng thảo dược phối hợp cùng các biện pháp chăm sóc hỗ trợ chuẩn cho bệnh cúm cũng được xác nhận giúp giảm độ nặng của triệu chứng, rút ngắn thời gian điều trị và hạn chế nguy cơ tiến triển thành các biến chứng sau cúm [2].
Giá trị thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Những dữ liệu lâm sàng hiện có cho thấy xuyên tâm liên là một giải pháp thảo dược giàu tiềm năng, mở ra hy vọng giảm bớt việc lạm dụng kháng sinh không cần thiết trong các đợt cảm lạnh hay nhiễm trùng hô hấp cấp tính [6]. Việc kê đơn kháng sinh bừa bãi cho các bệnh do virus vốn là nguyên nhân hàng đầu thúc đẩy tình trạng kháng kháng sinh nguy hiểm trong cộng đồng y tế [1], [6].
Mặc dù các kết quả thử nghiệm lâm sàng mang lại nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận khách quan về các mặt hạn chế của nghiên cứu hiện nay. Trong phân tích gộp 33 thử nghiệm với hơn 7.000 bệnh nhân năm 2017, các nhà khoa học chỉ ra rằng chất lượng phương pháp luận của đa số nghiên cứu nhìn chung vẫn còn thấp [6]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng sử dụng chế phẩm xuyên tâm liên thương mại có sẵn trên thị trường nhưng lại hiếm khi công bố chi tiết về quy trình sản xuất hay các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng hoạt chất [6].
Các thử nghiệm có đối chứng đã xác nhận tính an toàn và hiệu quả của thảo mộc trong điều trị các bệnh viêm đường hô hấp cấp như cảm lạnh thông thường và viêm xoang [3]. Dẫu vậy, các chuyên gia y tế quốc tế vẫn nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu thực nghiệm với thiết kế chặt chẽ, quy chuẩn hơn nữa để củng cố vững chắc các kết luận này [1], [3].
Tác dụng không mong muốn và đối tượng cần thận trọng
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện không giới hạn. Trên thực tế, dữ liệu lâm sàng ghi nhận các biến cố bất lợi khi sử dụng xuyên tâm liên phần lớn chỉ ở mức độ nhẹ và tần suất xuất hiện khá thấp [1]. Các báo cáo thử nghiệm lâm sàng khẳng định không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào xảy ra, và những phản ứng nhẹ được báo cáo chủ yếu liên quan đến rối loạn đường tiêu hóa [6].
Dù vậy, người bệnh cần đặc biệt thận trọng khi tự ý kết hợp thảo dược này với các loại thuốc điều trị bệnh lý khác. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2010 đã kiểm tra ảnh hưởng của dịch chiết xuyên tâm liên và hoạt chất andrographolide lên các enzyme glucuronid hóa ở người [8]. Thử nghiệm cho thấy andrographolide không ức chế các dạng enzyme UGT1A [8]. Mặc dù hoạt tính của enzyme UGT2B7 bị giảm xuống còn 27% ở nồng độ 2,5 microg/mL, giá trị IC50 thực tế lại lớn hơn 50 microg/mL [8]. Kết quả này chỉ ra rằng bản thân andrographolide đơn lẻ không phải là yếu tố chính gây ức chế UGT [8].
Tuy nhiên, enzyme UGT2B7 đóng vai trò cực kỳ thiết yếu trong quá trình chuyển hóa nhiều chất nội sinh và các loại thuốc điều trị tổng hợp trong cơ thể [8]. Do đó, việc dịch chiết thảo dược có khả năng tác động đến enzyme UGT2B7 vẫn là một chi tiết có ý nghĩa lâm sàng đáng lưu tâm [8]. Người đang phải dùng thuốc điều trị các bệnh mạn tính phức tạp không nên tự ý dùng chiết xuất thảo mộc liều cao khi chưa tham khảo ý kiến nhân viên y tế. Đối với phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng an toàn đầy đủ được ghi nhận trong các tài liệu trên, vì vậy nhóm đối tượng nhạy cảm này cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng.
Khuyến cáo liều dùng và cách áp dụng an toàn
Để việc sử dụng thảo dược mang lại hiệu quả tối ưu mà không gây hại cho sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng đã được các tổng quan y học ghi nhận. Dựa trên các báo cáo khoa học tổng hợp, liều dùng khuyến cáo cho hoạt chất andrographolide trong điều trị nhiễm trùng hô hấp trên không biến chứng là 30 mg mỗi ngày đối với trẻ em và 60 mg mỗi ngày đối với người lớn [2].
Trong trường hợp bệnh nhân trưởng thành bị viêm họng hoặc viêm amidan, liều lượng andrographolide có thể cân nhắc tăng lên đến 180 mg mỗi ngày, tuy nhiên tuyệt đối không được dùng vượt quá ngưỡng tối đa 360 mg mỗi ngày [2]. Đối với những người bệnh mắc COVID-19 thể nhẹ, liều khởi đầu khuyến cáo của andrographolide được ghi nhận là 180 mg mỗi ngày, được tính toán dựa trên kinh nghiệm điều trị các bệnh viêm đường hô hấp trên [2].
Ngoài dạng viên uống truyền thống, việc sử dụng các chế phẩm xịt họng tại chỗ chứa xuyên tâm liên cũng là một lựa chọn tiện lợi giúp làm dịu nhanh cơn rát họng, hỗ trợ giảm sưng viêm tại chỗ mà không gây ra tác dụng phụ toàn thân [7]. Dù sử dụng ở dạng nào, việc kết hợp thảo dược vẫn phải đặt song song với các biện pháp chăm sóc nền tảng. Khi bị cảm cúm, cơ thể luôn cần được nghỉ ngơi đầy đủ, bổ sung đủ nước, giữ ấm cơ thể và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng để hệ miễn dịch tự nhiên hoạt động hiệu quả nhất.
Xuyên tâm liên là một thảo dược có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng cảm cúm và viêm họng cấp tính. Tuy nhiên, thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ và không phải là thần dược chữa khỏi bách bệnh. Người bệnh cần theo dõi sát sao tiến triển sức khỏe, lắng nghe cơ thể và chủ động đến cơ sở y tế khi các dấu hiệu sốt cao, khó thở hoặc mệt mỏi không có dấu hiệu thuyên giảm.
