Hạt "vàng" cho sức khỏe nhưng có phải ai cũng dùng được?
Hạnh nhân từ lâu đã trở thành món ăn nhẹ quen thuộc trong chế độ ăn lành mạnh của nhiều gia đình. Nhiều người có thói quen nhâm nhi hạt hạnh nhân mỗi ngày hoặc chuyển sang dùng sữa hạnh nhân để thay thế sữa bò.
Tuy nhiên, việc dùng thực phẩm này quá thường xuyên hoặc nạp vào lượng lớn không hoàn toàn phù hợp với tất cả mọi người. Dù mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng, hạnh nhân vẫn chứa các hợp chất tự nhiên có thể gây bất lợi cho những người có bệnh lý nền về thận hoặc cơ địa nhạy cảm [1], [2].
Cơ chế tác động của oxalate trong hạnh nhân đối với cơ thể
Oxalate là chất chuyển hóa tự nhiên có nhiều trong thực vật và cũng là sản phẩm chuyển hóa acid ascorbic trong cơ thể người [2], [3]. Khi ăn vào, oxalate tự do được hấp thu tại dạ dày, đoạn cuối ruột non và đại tràng; phần oxalate liên kết với canxi, sắt hoặc magie sẽ theo phân ra ngoài [2]. Oxalate trong máu sau đó được lọc và đào thải qua đường nước tiểu [2].
Khoảng một nửa lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu có nguồn gốc từ thực phẩm, nửa còn lại do quá trình chuyển hóa nội sinh tại gan sinh ra [4], [5]. Khi lượng oxalate trong nước tiểu tăng quá cao (chứng tăng oxalate niệu), chúng dễ kết hợp với canxi tạo thành các tinh thể canxi sinh sỏi [2], [4]. Tình trạng lắng đọng tinh thể canxi oxalate nghiêm trọng trong nhu mô thận còn có thể gây viêm mô kẽ, xơ hóa và dẫn tới bệnh thận do oxalate (oxalate nephropathy) [2], [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về oxalate trong hạnh nhân?
Nhiều phân tích phòng thí nghiệm và báo cáo lâm sàng đã ghi nhận hàm lượng oxalate đáng kể trong hạnh nhân và các chế phẩm từ loại hạt này [6], [1], [7].
Một nghiên cứu năm 2022 so sánh thành phần các loại sữa thực vật bằng phương pháp sắc ký ion ghép khối phổ cho thấy sữa hạnh nhân có nồng độ oxalate cao nhất trong các sản phẩm khảo sát, cao hơn sữa hạt điều, phỉ và đậu nành [1]. Nghiên cứu kết luận sữa hạnh nhân mang nhiều yếu tố nguy cơ hình thành sỏi thận hơn so với các lựa chọn như sữa yến mạch, gạo hay đậu nành [1].
Trước đó, năm 2004, một thử nghiệm so sánh độ hấp thu oxalate trên 6 nam và 5 nữ tham gia 4 nghiệm pháp tải oxalate cho thấy tỷ lệ hấp thu oxalate trung bình từ hạnh nhân là 5,9% [7]. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với mức 1,8% ghi nhận từ đậu đen khi cùng cung cấp liều 120 mg oxalate, phản ánh lượng oxalate hòa tan dễ hấp thu trong hạnh nhân ở mức cao [7].
Ở góc độ lâm sàng, một báo cáo năm 2015 mô tả 3 trẻ nhỏ nhập viện với các triệu chứng tiểu máu, tiểu buốt hoặc sỏi thận kèm tăng oxalate niệu liên quan đến việc tiêu thụ lượng lớn các sản phẩm sữa hạnh nhân [6]. Đáng chú ý, các rối loạn tiết niệu và biến đổi chuyển hóa này đã biến mất hoàn toàn sau khi trẻ ngừng sử dụng sữa hạnh nhân [6].
Năm 2020, một báo cáo ca bệnh ghi nhận một phụ nữ 59 tuổi bị tổn thương thận do oxalate sau khi ăn chế độ nhiều oxalate nhằm kiểm soát hội chứng ruột kích thích, trong đó có 5 nắm tay hạnh nhân và 6 thìa canh hạt chia mỗi ngày [2]. Nồng độ creatinine của bệnh nhân tăng từ 1,3 lên 1,8 mg/dL, sinh thiết thận cho thấy có tình trạng xơ hóa vi cầu thận và lắng đọng tinh thể canxi oxalate [2]. Các chỉ số cận lâm sàng chỉ cải thiện sau khi bệnh nhân chuyển sang chế độ ăn hạn chế oxalate [2].
Ba nhóm người cần thận trọng khi ăn hạnh nhân hằng ngày
Dựa trên các đặc tính sinh học và bằng chứng y khoa hiện có, ba nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:
Thứ nhất là người có tiền sử sỏi thận canxi oxalate [1], [2]. Bệnh nhân có cơ địa tạo sỏi thường được khuyên hạn chế oxalate trong chế độ ăn nhằm giảm độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu [1], [8]. Khoảng một phần ba số người có tiền sử sỏi thận hấp thu oxalate qua ruột với tỷ lệ trên 10% tổng lượng tiêu thụ [4]. Do đó, việc nạp hạnh nhân với tần suất liên tục có thể gia tăng nguy cơ tái phát sỏi [1], [7].
Thứ hai là người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận [1], [2]. Người bệnh thận cần hạn chế oxalate, natri và kali để giảm tải cho thận [1]. Khả năng lọc suy giảm khiến việc đào thải các tinh thể muối khó khăn hơn, làm tăng nguy cơ tổn thương nhu mô ống thận do lắng đọng canxi oxalate nếu tiêu thụ hạnh nhân vượt mức vừa phải [2], [3].
Thứ ba là người có tiền sử dị ứng hạt cây [3]. Tỷ lệ dị ứng hạt cây ước tính chiếm khoảng 1% đến 2% tại các nước phương Tây [3]. Nhiều người bị dị ứng có thể gặp phải các phản ứng sức khỏe bất lợi nghiêm trọng ngay sau khi ăn phải hạt cây [3]. Người từng có phản ứng dị ứng cần loại bỏ hạnh nhân ra khỏi khẩu phần để đảm bảo an toàn [3].
Hiểu lầm thường gặp về oxalate và hạnh nhân
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cắt bỏ hoàn toàn hạnh nhân hoặc thực vật là có thể loại trừ nguy cơ sỏi thận. Thực tế, tổng lượng oxalate trong chế độ ăn hàng ngày chỉ dao động trong khoảng 50-200 mg, dù một số cá nhân có thể nạp tới 1000 mg [4]. Phân tích từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn như Nurses' Health Study ghi nhận nguy cơ sỏi thận chỉ tăng khoảng 21-22% ở nhóm tiêu thụ oxalate cao nhất (trung vị 287-328 mg/ngày) ở nam giới và phụ nữ lớn tuổi, trong khi không tìm thấy mối liên quan ở phụ nữ trẻ [4], [5].
Bên cạnh đó, việc hình thành sỏi phụ thuộc rất lớn vào lượng canxi đi kèm [4], [5]. Khi lượng canxi trong chế độ ăn của nam giới dưới 755 mg/ngày, nguy cơ sỏi thận ở nhóm ăn nhiều oxalate tăng lên mức 1,46 [4]. Ngược lại, khi lượng canxi đạt hoặc vượt mức trung vị, nguy cơ tương đối giảm xuống còn 0,83 [4]. Các trường hợp tổn thương thận do oxalate trong y văn thường chỉ xảy ra khi lượng tiêu thụ hạt vượt xa một hoặc hai nắm tay mỗi ngày trong thời gian dài [3].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Các dữ liệu về tác hại của việc ăn quá nhiều hạnh nhân đa số đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nghiên cứu can thiệp cỡ mẫu nhỏ [6], [7], [2]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu đoàn hệ lớn về oxalate chủ yếu dựa trên bảng hỏi tần suất thực phẩm, vốn khó đo lường chính xác tuyệt đối lượng oxalate thực tế do sự chênh lệch oxalate giữa các giống thực vật và cách chế biến [5].
Ngoài ra, hiện chưa có nghiên cứu dịch tễ riêng biệt về dị ứng hạt trên các nhóm bệnh nhân đặc thù như người sau ghép thận, do những người có tiền sử dị ứng thường bị loại khỏi các thử nghiệm can thiệp [3]. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng về chế độ ăn canxi và oxalate vẫn còn một số hạn chế về mặt phương pháp luận và tính không đồng nhất giữa các nghiên cứu [8].
Gợi ý cách dùng hạnh nhân hợp lý trong đời sống
Đối với người khỏe mạnh không thuộc nhóm nguy cơ, hạnh nhân vẫn là một phần của chế độ ăn cân bằng nếu dùng với lượng vừa phải [3]. Người dùng nên kiểm soát lượng ăn ở mức hợp lý, tránh lạm dụng ăn liên tục nhiều nắm tay hạnh nhân mỗi ngày hoặc uống quá nhiều sữa hạnh nhân đậm đặc [6], [2], [3].
Để hạn chế hấp thu oxalate từ thực phẩm, việc duy trì lượng canxi đầy đủ từ khẩu phần ăn (khoảng 800-1.200 mg/ngày) đóng vai trò then chốt [8]. Canxi khi kết hợp với oxalate ngay trong đường ruột sẽ tạo thành hợp chất không tan và bị đào thải qua phân, từ đó làm giảm bài tiết oxalate qua nước tiểu [2], [8]. Cùng với đó, uống đủ nước, hạn chế natri và tăng cường thực phẩm giàu kali, magie cũng là những giải pháp hỗ trợ sức khỏe đường tiết niệu [4], [8].
Người có bệnh lý thận mạn tính, tiền sử sỏi thận hoặc đang điều trị y khoa cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung hạnh nhân thường xuyên vào chế độ ăn uống hàng ngày [1], [2].
