Lợi ích sức khỏe và những nguy cơ tiềm ẩn từ hạnh nhân
Hạnh nhân từ lâu đã được coi là món ăn vặt giàu giá trị dinh dưỡng, xuất hiện thường xuyên trong chế độ ăn lành mạnh nhờ khả năng hỗ trợ giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch [1]. Tuy nhiên, loại hạt này không hoàn toàn an toàn cho tất cả mọi người khi tiêu thụ thường xuyên hoặc ăn quá nhiều [1].
Thực tế ghi nhận nhiều trường hợp gặp phản ứng dị ứng nghiêm trọng hoặc khó chịu về thể chất sau khi sử dụng hạt cây [1, 3]. Dù mang lại nhiều dưỡng chất, người tiêu dùng cần hiểu rõ phản ứng của cơ thể để phòng tránh các nguy cơ khôn lường [1, 3].
Câu trả lời nhanh: Ai nên thận trọng khi dùng hạnh nhân?
Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các loại hạt vỏ cứng, hạt cây là nhóm đầu tiên phải tuyệt đối cảnh giác [1, 3]. Đối với những người gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích liên quan đến nhóm đường lên men (FODMAP) hay người bị suy giảm chức năng thận cần hạn chế khoáng chất tích tụ, việc ăn hạnh nhân với số lượng lớn cũng là điều cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Hiện nay, bằng chứng y khoa trực tiếp từ các dữ liệu nghiên cứu tập trung chuyên sâu và làm rõ nhất cơ chế gây phản ứng cấp tính ở nhóm người mẫn cảm với protein dị nguyên trong hạnh nhân [1, 4]. Các vấn đề sức khỏe khác khi tiêu thụ hạt cần được đánh giá dựa trên hướng dẫn lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa.
Cơ chế sinh học của phản ứng dị ứng hạt cây
Hạt cây, bao gồm hạnh nhân, là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra các đợt dị ứng thực phẩm cấp tính đe dọa tính mạng [1, 3]. Phản ứng này xuất phát từ cơ chế miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE, xảy ra khi hệ miễn dịch nhận diện nhầm các chuỗi protein tự nhiên trong hạt là tác nhân gây hại [4, 7].
Tổ chức Y tế Thế giới và Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Miễn dịch học (WHO-IUIS) đã định danh 6 loại protein dị ứng chính có trong hạnh nhân, bao gồm Pru du 3, Pru du 4, Pru du 5, Pru du 6, Pru du 8 và Pru du 10 [1]. Khi người nhạy cảm tiếp xúc với các dị nguyên này qua đường tiêu hóa, tiếp xúc da hoặc hít phải hạt phân tán trong không khí, cơ thể sẽ lập tức kích hoạt phản ứng miễn dịch với nhiều mức độ nghiêm trọng [2].
Bằng chứng y khoa: Các thử nghiệm và thống kê thực tế
Tỷ lệ dị ứng hạt cây trong cộng đồng nói chung dao động trong khoảng 0,4% đến 2% dân số [4, 6, 7]. Đáng chú ý, dị ứng hạt cây thường bắt đầu từ thời thơ ấu, hiếm khi tự biến mất theo thời gian và có tới 90% trường hợp tồn tại suốt đời [2, 3].
Một nghiên cứu phân tích đoàn hệ quy mô lớn công bố năm 2020 tại Massachusetts General Hospital đã đánh giá 603 thử nghiệm thử thách đường miệng với hạnh nhân trên 590 bệnh nhân từ 1 đến 66 tuổi [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thất bại của thử thách (tức xuất hiện triệu chứng dị ứng) là 5% (30 trường hợp), thấp hơn so với mức thất bại trung bình 31% ở các loại thực phẩm khác [3]. Trong số đó, có 4% bệnh nhân (21 người) biểu hiện phản ứng dị ứng độ 2 hoặc 3, và 0,5% bệnh nhân (3 người) rơi vào tình trạng sốc phản vệ nguy hiểm [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận 81% đối tượng tham gia (475 người) đã có tình trạng mẫn cảm với hạnh nhân từ trước với mức kháng thể IgE đặc hiệu trung vị là 0,89 kU/L và kích thước xét nghiệm lẩy da (SPT) trung vị là 4,0 mm [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện nguy cơ phản ứng dị ứng tăng cao đáng kể ở những người có mức kháng thể IgE với hạnh nhân cao (p < 0,001), nốt sẩn lẩy da lớn (p = 0,001), mức IgE với đậu phộng cao (p = 0,003) hoặc từng có tiền sử dị ứng với hạnh nhân (p < 0,029) [3].
Một đánh giá tổng quan hệ thống năm 2015 trên 36 nghiên cứu dịch tễ tại ba cơ sở dữ liệu điện tử (OVID MEDLINE, EMBASE, PubMed) giai đoạn 1996 - 2014 cho thấy tỷ lệ dị ứng hạt cây được xác nhận qua thử nghiệm lâm sàng dưới 2%, trong khi ước tính tỷ lệ mắc hội chứng dị ứng miệng (OAS) lên tới 8% đến 11,4% [4]. Tại Mỹ, khoảng 26 triệu người trưởng thành và 6 triệu trẻ em đang phải đối mặt với các bệnh lý dị ứng thực phẩm nói chung [1].
Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận phổ biến
Nhiều người lầm tưởng rằng quá trình rang, nướng hoặc chế biến nhiệt thông thường có thể triệt tiêu hoàn toàn độc tính hay protein gây dị ứng trong hạnh nhân [1, 6]. Thực tế, các nghiên cứu chế biến cho thấy các phương pháp xử lý nhiệt truyền thống mang lại kết quả xáo trộn và không bảo đảm loại bỏ được khả năng kích ứng miễn dịch [5]. Ngay cả phương pháp chiếu xạ gamma lên bột hạnh nhân nhằm tiệt trùng vi sinh vật phục vụ liệu pháp miễn dịch cũng ghi nhận hàm lượng protein và tính dị ứng của hạt không hề suy giảm trong suốt 24 tháng theo dõi [6].
Bên cạnh đó, các dữ liệu định lượng về ngưỡng dung nạp tối thiểu của cơ thể đối với hạnh nhân hiện vẫn còn thiếu hụt trong các nghiên cứu cộng đồng [2]. Điều này gây cản trở nhất định trong việc đưa ra ngưỡng nồng độ an toàn tuyệt đối, khiến các nhà sản xuất thực phẩm phải kiểm soát giới hạn phát hiện dưới 1 ppm để bảo vệ người tiêu dùng [2].
Nhóm người nên thận trọng hoặc tránh sử dụng
Nhóm đối tượng bắt buộc phải kiêng khem nghiêm ngặt là những người đã được chẩn đoán dị ứng với hạnh nhân hoặc bất kỳ loại hạt cây nào cùng họ (như hạt điều, óc chó, phỉ, hồ đào) [1, 3, 5]. Biện pháp can thiệp hiệu quả và an toàn nhất hiện nay đối với nhóm này là kiêng ăn hoàn toàn, tránh mọi nguồn lây nhiễm chéo hoặc nguyên liệu ẩn trong thực phẩm chế biến sẵn [1, 6].
Đối với những thắc mắc về việc tiêu thụ hạt ở người mắc hội chứng ruột kích thích do carbohydrate chuỗi ngắn (FODMAP) hay người bệnh suy giảm chức năng thận, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu can thiệp cụ thể được phân tích trong các tài liệu trích dẫn nêu trên. Do đó, người thuộc các nhóm bệnh lý đường tiêu hóa và suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát khẩu phần phù hợp, tránh tự ý ăn lượng lớn.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người khỏe mạnh bình thường có thể thưởng thức hạnh nhân như một phần của chế độ ăn cân bằng [1]. Tuy nhiên, chỉ nên tiêu thụ ở lượng vừa phải mỗi ngày và không nên sử dụng dồn dập trong thời gian ngắn.
Trước khi sử dụng các loại bánh kẹo, sữa hạt đóng hộp hoặc đồ ăn sẵn, người tiêu dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần để phát hiện nguy cơ nhiễm chéo hạnh nhân hoặc các loại hạt cây khác [6, 7]. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu ngứa môi, sưng nề mặt, khó thở hoặc nổi mề đay sau khi ăn, người dùng cần ngừng ăn ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để xử trí kịp thời [4, 7].
Lời khuyên cân bằng
Hạnh nhân là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao nhưng cũng đi kèm nguy cơ dị ứng nghiêm trọng [1, 3]. Người tiêu dùng cần lắng nghe cơ thể, nhận diện rõ mức độ mẫn cảm của bản thân trước khi bổ sung loại hạt này vào thực đơn thường nhật. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về dị ứng thực phẩm hoặc mắc bệnh lý nền mạn tính, việc tham vấn nhân viên y tế luôn là lựa chọn an toàn nhất.
