Ho dai dẳng kèm đờm đặc do viêm phế quản luôn là nỗi ám ảnh lớn với phụ nữ mang thai, gây mệt mỏi và mất ngủ kéo dài. Nhiều mẹ bầu thường tìm đến các loại siro ho thảo dược chứa cao lá thường xuân với suy nghĩ nguồn gốc tự nhiên sẽ an toàn tuyệt đối cho thai nhi. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng loại thảo dược này khi chưa hiểu rõ mức độ an toàn khoa học có thể tiềm ẩn những rủi ro khó lường.
Thực tế, dữ liệu an toàn của cao thường xuân trên phụ nữ mang thai hiện còn rất hạn chế, do đó các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo thai phụ phải hết sức thận trọng và chỉ dùng khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ. Dù thảo mộc tự nhiên mang lại cảm giác an tâm, phụ nữ mang thai không được tự ý mua về sử dụng để điều trị viêm phế quản hay bất kỳ bệnh lý đường hô hấp nào.
Cao thường xuân hoạt động thế nào trong cơ thể?
Cây thường xuân (tên khoa học là Hedera helix) từ lâu đã được chiết xuất để điều chế các sản phẩm hỗ trợ đường hô hấp. Hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học của thường xuân là ba loại saponin lớn: hederacoside C, hederacoside D và alpha-hederin [1]. Nghiên cứu dược động học trên chuột cho thấy các saponin này khi vào cơ thể bằng đường uống có biểu đồ nồng độ theo thời gian xuất hiện hai đỉnh hấp thu rõ rệt [1]. Sự khác biệt về đặc tính dược động học giữa saponin đơn lẻ và dịch chiết saponin toàn phần đóng vai trò nền tảng cho các nghiên cứu tiền lâm sàng và sử dụng lâm sàng của thường xuân [1].
Về mặt tác động trên đường hô hấp, các chế phẩm từ thường xuân thể hiện hiệu quả rõ rệt nhất trong việc hỗ trợ giảm ho, long đờm, làm giảm tần suất và cường độ của các cơn ho [2]. Các dữ liệu tổng hợp cho thấy thường xuân giúp chuyển đổi từ ho khan sang ho có đờm, đồng thời cải thiện lượng đờm, độ đặc quánh và màu sắc của đờm [2]. Tác động này được giải thích là nhờ khả năng giảm sung huyết vùng hầu họng và cải thiện các chỉ số viêm trong máu như tốc độ máu lắng và protein phản ứng C (CRP) [2].
Ngoài ra, ở mô hình chuột mắc hen phế quản mạn tính dùng chiết xuất thường xuân đường uống liều 100 mg/kg mỗi ngày trong một tuần, các nhà khoa học ghi nhận số lượng tế bào hình đài tiết nhầy và độ dày màng đáy đường thở giảm đáng kể so với nhóm dùng giả dược [3]. Dù vậy, chiết xuất này không làm thay đổi số lượng dưỡng bào, độ dày biểu mô hay lớp cơ trơn dưới biểu mô, và nhìn chung kém hiệu quả hơn hoạt chất dexamethasone trong việc cải thiện toàn diện các tổn thương mô học phổi [3].
Bằng chứng khoa học về cao thường xuân và thai kỳ
Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên thai phụ hiện nay vô cùng ít ỏi. Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu đa trung tâm công bố năm 2021 được thực hiện tại hai bệnh viện ở Riyadh, Ả Rập Xê Út, trên 245 phụ nữ mang thai cùng trẻ sơ sinh của họ nhằm đánh giá độ an toàn của siro chiết xuất lá thường xuân đối với trẻ sơ sinh [4]. Nghiên cứu chia các đối tượng thành hai nhóm: nhóm phơi nhiễm gồm 165 thai phụ có sử dụng siro chiết xuất lá thường xuân trong thai kỳ, và nhóm đối chứng gồm 80 thai phụ không sử dụng bất kỳ sản phẩm tự nhiên hay dược phẩm nào để trị ho [4].
Kết quả nghiên cứu này ghi nhận cân nặng trung bình của trẻ sơ sinh ở nhóm mẹ có dùng thường xuân là 3 kg, so với 2,8 kg ở nhóm đối chứng, có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [4]. Điểm số APGAR trung vị của trẻ sơ sinh nhóm dùng thường xuân đạt 8,5/10 so với 8,0/10 ở nhóm đối chứng [4]. Tỷ lệ trẻ sinh đủ tháng giữa nhóm phơi nhiễm và nhóm đối chứng lần lượt là 78,8% và 76,3%; tỷ lệ sinh non lần lượt là 21,0% và 24,0%, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [4]. Tương tự, tỷ lệ trẻ sinh đủ tháng được chẩn đoán mắc ít nhất một biến chứng sức khỏe cũng không khác biệt đáng kể giữa hai nhóm (0,6% so với 3,8%) [4]. Từ đó, nghiên cứu đưa ra kết luận rằng siro chiết xuất lá thường xuân an toàn khi dùng trong thời gian ngắn cho thai nhi trong thai kỳ [4].
Hiệu quả thực tế trên các bệnh lý hô hấp nói chung
Bên ngoài đối tượng phụ nữ mang thai, dữ liệu lâm sàng về chiết xuất lá thường xuân khá dồi dào trên người trưởng thành và trẻ nhỏ. Một tổng quan lâm sàng năm 2015 đã phân tích 18 công bố bao gồm các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu không can thiệp trên tổng cộng 65.383 bệnh nhân mắc các bệnh hô hấp cấp và mạn tính [5]. Kết quả tổng hợp chỉ ra các chế phẩm chiết xuất khô từ lá thường xuân, đặc biệt là chiết xuất chuẩn hóa EA 575, là một lựa chọn điều trị có giá trị với độ dung nạp tốt và an toàn cao [5].
Một tổng quan nhanh năm 2020 về tác dụng của Hedera helix đối với nhiễm trùng hô hấp do virus ở người cũng ghi nhận khả năng làm giảm tần suất ho đêm và đau rát đường hô hấp, giúp bệnh nhân cải thiện chất lượng giấc ngủ [2]. Một số nghiên cứu trong báo cáo này còn ghi nhận cải thiện các triệu chứng toàn thân như sốt, mệt mỏi, đau họng, hắt hơi, thở khò khè, nghẹt mũi, chảy dịch mũi sau, đau nhức cơ thể và giúp giảm nhu cầu phải kê đơn kháng sinh [2]. Đa số các thử nghiệm đều chỉ ra thường xuân giúp giảm mức độ nghiêm trọng chung của bệnh viêm phế quản do virus, với mức độ dung nạp được đánh giá từ tốt đến cao ở cả người lớn lẫn trẻ em [2].
Đối với đối tượng trẻ em, một phân tích y văn năm 2015 trên 133 thử nghiệm lâm sàng về thảo dược cho thấy các sản phẩm chứa Hedera helix được thử nghiệm nhiều nhất ở nhóm trẻ 6-12 tuổi bị bệnh hô hấp [6]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng dù việc nghiên cứu thảo dược ở trẻ là khả thi, số lượng thử nghiệm lâm sàng đạt chất lượng cao vẫn còn rất ít và cần thêm các nghiên cứu nghiêm ngặt hơn [6].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù có nghiên cứu ghi nhận siro thường xuân không làm tăng biến chứng sơ sinh ngắn hạn, việc kết luận thảo dược này hoàn toàn an toàn cho phụ nữ mang thai là quá sớm. Nghiên cứu năm 2021 chỉ là nghiên cứu hồi cứu với cỡ mẫu tương đối nhỏ (chỉ 165 thai phụ có dùng thuốc) và chỉ được thực hiện tại hai bệnh viện trong một khoảng thời gian ngắn [4]. Nghiên cứu hồi cứu luôn tồn tại những hạn chế cố hữu về việc ghi nhận thông tin, liều lượng dùng thực tế, thời điểm dùng chính xác trong các tam cá nguyệt, cũng như chưa theo dõi được các ảnh hưởng phát triển thần kinh lâu dài của đứa trẻ [4].
Phần lớn các dữ liệu lâm sàng đồ sộ khác với hàng chục nghìn bệnh nhân chỉ được tiến hành trên nhóm người lớn không mang thai hoặc trẻ em từ 6 đến 12 tuổi [5], [6]. Thể chất và hệ thống chuyển hóa của phụ nữ mang thai có sự thay đổi rất lớn so với người bình thường. Do đó, việc ngoại suy dữ liệu an toàn từ người bình thường sang thai phụ là thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sự phát triển của thai nhi.
Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu
Nhiều thai phụ tin rằng "thảo dược tự nhiên thì uống lúc nào cũng được, không hại cho thai nhi". Đây là một hiểu lầm hết sức nguy hiểm, bởi nhiều hoạt chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây co bóp cơ trơn tử cung hoặc ảnh hưởng đến tuần hoàn nhau thai. Không phải bất cứ thảo dược nào lành tính với người bình thường cũng có thể áp dụng cho phụ nữ có thai.
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem siro thường xuân như một loại thuốc kháng virus hay kháng sinh có khả năng tiêu diệt mầm bệnh gây viêm phế quản. Dữ liệu khoa học khẳng định thường xuân chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ điều trị triệu chứng như giảm ho, loãng đờm và cải thiện tình trạng sung huyết, chứ không phải thuốc điều trị nguyên nhân [2]. Hiện tại cũng chưa có đủ bằng chứng khoa học để khuyến cáo dùng thường xuân trong việc điều trị hay phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng virus nguy hiểm như SARS-CoV-2 [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu thai kỳ (tam cá nguyệt thứ nhất) cần tuyệt đối thận trọng. Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của thai nhi đang trong quá trình hình thành sơ khởi, rất nhạy cảm với các yếu tố ngoại lai. Bất kỳ loại thuốc hay siro thảo dược nào cũng cần phải có sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và nguy cơ từ bác sĩ chuyên khoa sản khoa.
Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sinh non, hoặc có các bệnh lý nền mạn tính đi kèm cũng không được tự ý dùng cao thường xuân. Ngoài ra, người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng với các thành phần thực vật hoặc mắc các bệnh đường tiêu hóa nặng cũng cần thận trọng, vì saponin trong thường xuân có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu sử dụng không đúng cách [1].
Gợi ý xử trí và áp dụng an toàn cho mẹ bầu
Khi bị viêm phế quản hoặc ho dai dẳng trong thai kỳ, mẹ bầu cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:
Thứ nhất, việc thăm khám y tế là bắt buộc. Khi có triệu chứng ho, sốt hoặc khó thở, mẹ bầu cần đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác viêm phế quản do virus hay vi khuẩn, từ đó nhận phác đồ điều trị an toàn từ bác sĩ.
Thứ hai, không tự ý mua và sử dụng bất kỳ chế phẩm cao thường xuân nào nếu chưa có chỉ định rõ ràng của bác sĩ sản phụ khoa. Nếu được bác sĩ cho phép dùng, mẹ bầu chỉ nên dùng trong thời gian ngắn theo đúng liều lượng chỉ định, không tự ý kéo dài liệu trình [4].
Thứ ba, ưu tiên các biện pháp chăm sóc hỗ trợ lành tính. Uống đủ nước ấm giúp làm loãng dịch đờm tự nhiên. Súc họng bằng nước muối sinh lý ấm nhiều lần trong ngày giúp làm dịu niêm mạc họng, giảm cảm giác ngứa rát và hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu ở đường thở mà không cần dùng đến hóa dược.
Cuối cùng, việc nghỉ ngơi đầy đủ, duy trì độ ẩm không khí phòng ngủ và giữ ấm cơ thể là nền tảng quan trọng giúp hệ miễn dịch của mẹ bầu nhanh chóng đẩy lùi các triệu chứng viêm phế quản mạn tính hoặc cấp tính.
Viêm phế quản khi mang thai gây nhiều khó chịu, nhưng sự an toàn của thai nhi luôn phải đặt lên hàng đầu. Mặc dù chiết xuất lá thường xuân cho thấy những kết quả ban đầu khả quan trong một số nghiên cứu ngắn hạn [4], sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn khiến thảo dược này vẫn là sản phẩm cần hết sức cẩn trọng. Tham vấn ý kiến bác sĩ là cách tốt nhất để mẹ vừa dứt điểm cơn ho, vừa bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho thai nhi.
