Dây đau xương (tên khoa học thuộc chi Tinospora, thường gặp là Tinospora sinensis) từ lâu đã được nhân dân ta sử dụng rộng rãi để chữa các chứng đau nhức gân cốt, tê buốt khớp xương và phong thấp. Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính nên tự ý mua về sắc nước uống hàng ngày mà không tham khảo chuyên môn.
Dù chi thảo dược này có nhiều hoạt chất sinh học hữu ích, chúng không hoàn toàn an toàn cho mọi thể trạng [1]. Các bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất trong cây dây đau xương và các loài cùng chi có khả năng ức chế enzym gan, tương tác thuốc điều trị và ảnh hưởng đến đường huyết, đòi hỏi bốn nhóm đối tượng đặc thù phải hết sức cẩn trọng [2, 7].
Cơ chế tác động và tương tác thuốc của thảo dược
Các bộ phận của cây dây đau xương chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp như clerodane diterpenoid glucoside, alkaloid, phenylpropanoid và sesquiterpenoid [4, 7]. Những hợp chất này giúp điều hòa phản ứng viêm và ức chế các chất trung gian gây đau [5, 7].
Tuy nhiên, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất methanol từ Tinospora sinensis và loài cùng chi Tinospora crispa có khả năng ức chế chọn lọc enzym CYP3A4 – một enzym giữ vai trò chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây hiện nay [2]. Đồng thời, các hoạt chất này kích hoạt thụ thể PXR trong tế bào gấp từ 2 đến 3 lần, làm thay đổi đáng kể nồng độ của nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan [2].
Bốn nhóm đối tượng cần cẩn trọng hàng đầu
Dựa trên dữ liệu độc tính học và dược động học của các loài Tinospora, bốn nhóm người sau đây tuyệt đối không nên tự ý dùng dây đau xương nếu chưa có chỉ định y khoa:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai và đang cho con bú. Hiện tại, chưa có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn tuyệt đối của Tinospora sinensis trên thai phụ và thai nhi [1, 3]. Dù một số thử nghiệm trên chuột cống đực và cái không thấy biến dạng nhiễm sắc thể ở tủy xương, các đánh giá độc tính học hệ thống trên thai kỳ vẫn còn rất hạn chế [3]. Mọi tác động làm thay đổi enzym chuyển hóa hay nội tiết đều có thể đe dọa thai kỳ [2].
Thứ hai là người chuẩn bị phẫu thuật. Dây đau xương chứa các hoạt chất có hoạt tính ức chế CYP3A4 và hoạt hóa PXR, gây nguy cơ tương tác nghiêm trọng với các thuốc gây mê, thuốc an thần hoặc thuốc giảm đau sau mổ [2]. Ngoài ra, việc can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc có thể khiến thời gian hồi tỉnh hoặc nồng độ thuốc trong huyết tương của bệnh nhân bị dao động khó lường [2].
Thứ ba là người đang điều trị bệnh tiểu đường. Các loài Tinospora (bao gồm T. sinensis và T. cordifolia) từ lâu đã được y học cổ truyền Ấn Độ sử dụng để hỗ trợ điều trị đái tháo đường nhờ hoạt tính hạ đường huyết tự nhiên [1, 7]. Nếu người bệnh đang dùng các thuốc hạ đường huyết theo đơn mà tự ý kết hợp thêm dây đau xương, nguy cơ tụt đường huyết quá mức hoàn toàn có thể xảy ra do hiệp đồng tác dụng [2, 7].
Thứ tư là người có tiền sử hoặc đang mắc các vấn đề gan mật. Một loài cùng chi rất phổ biến ở Đông Nam Á là Tinospora crispa từng được ghi nhận gây viêm gan nhiễm độc cấp tính trên bệnh nhân nam 57 tuổi dùng nước sắc thân tươi, do tích tụ các furanoditerpenoid nhóm clerodane [4]. Mặc dù chiết xuất Tinospora sinensis chưa ghi nhận ca độc tính cấp tương tự, nhưng các chiết xuất từ thân cây cũng chứa lượng lớn dẫn xuất clerodane diterpenoid [5]. Người có chức năng gan suy giảm cần kiểm tra chặt chẽ nếu muốn dùng [6, 8].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về độ an toàn?
Để đánh giá mức độ an toàn của dây đau xương, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên tế bào, động vật và lâm sàng giai đoạn sớm:
Một thử nghiệm năm 2022 khảo sát tác động tương tác thuốc của Tinospora sinensis và Tinospora crispa đã phân tích 16 hợp chất hóa thực vật tinh khiết bằng kỹ thuật luciferase reporter gene assay [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất phân đoạn làm hoạt hóa thụ thể PXR tăng gấp 2 lần, riêng hoạt chất columbin làm kích hoạt PXR gấp 3 lần tương đương thuốc đối chứng rifampicin [2]. Đồng thời, chiết xuất methanol của cả hai loài đều gây ức chế enzym CYP3A4, chứng minh nguy cơ tiềm ẩn gây tương tác khi uống chung với thuốc tây [2].
Nghiên cứu phân tích hóa thực vật năm 2017 trên thân cây Tinospora sinensis đã phân lập được 10 loại clerodane diterpenoid glucoside mới và 3 hợp chất đã biết [5]. Đáng chú ý, hợp chất 1-Deacetyltinosposide A thể hiện độc tính tế bào nhẹ đối với dòng tế bào ung thư biểu mô cổ tử cung HeLa với giá trị IC50 đạt 8,35 ± 0,60 microM [5].
Về mặt độc tính toàn thân, nghiên cứu tổng quan năm 2016 trên loài họ hàng gần Tinospora cordifolia cho thấy chỉ số an toàn khá cao trên động vật với liều gây chết trung bình LD50 đường uống vượt quá 1 g/kg, và liều cấp tính 3 g/kg không làm chuột thí nghiệm tử vong hay biểu hiện tác dụng phụ [3]. Dùng liều 0,1 g/kg liên tục 12 tuần cũng không làm suy giảm thông số chức năng gan thận của chuột [3]. Thử nghiệm lâm sàng pha 1 trên người tình nguyện khỏe mạnh xác nhận cơ thể dung nạp tốt, không gây phản ứng bất lợi rõ rệt lên tim mạch hay thần kinh trung ương [3].
Tuy vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng các nghiên cứu độc học hệ thống trên từng loài riêng biệt của chi Tinospora vẫn còn rất thưa thớt [1, 3]. Hầu hết dữ liệu an toàn lâu đời tập trung vào Tinospora cordifolia, trong khi Tinospora crispa lại có những báo cáo lâm sàng thực tế về tổn thương gan nghiêm trọng ở người bệnh tiểu đường [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây dây đau xương
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là xem dây đau xương như một loại "nước mát" uống thay trà mỗi ngày để phòng ngừa thoái hóa khớp. Việc uống nước sắc đậm đặc kéo dài không kiểm soát có thể tạo gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là ở những người đã có sẵn bệnh nền tiềm ẩn [6, 8].
Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo dược dân gian thì không tương tác với thuốc tây. Thực tế, cơ chế can thiệp enzym chuyển hóa gan CYP3A4 của các hợp chất trong dây đau xương chứng minh thảo mộc này hoàn toàn có thể làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính của các loại thuốc thông thường như thuốc tim mạch, thuốc chống đông và kháng sinh [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người bình thường bị đau nhức xương khớp cơ năng muốn dùng dây đau xương chỉ nên sử dụng ở liều lượng vừa phải và trong thời gian ngắn. Không tự ý phối hợp nhiều vị thuốc nam với nhau khi chưa rõ tương kỵ.
Trước khi phẫu thuật hoặc làm các thủ thuật can thiệp y tế ít nhất 2 tuần, người bệnh cần ngừng hoàn toàn việc sử dụng thảo dược để tránh ảnh hưởng đến chuyển hóa thuốc gây mê và chống đông máu [2]. Người bệnh tiểu đường và người có men gan cao bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng để tránh nguy cơ tụt đường huyết hay tổn thương tế bào gan [7, 8].
Dây đau xương là vị thuốc có giá trị sinh học trong hỗ trợ đau khớp nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị của y học hiện đại. Để bảo vệ sức khỏe, người dùng cần lắng nghe cơ thể, sử dụng có chừng mực và luôn thông báo với bác sĩ về mọi loại thảo dược mình đang dùng.
