4 nhóm người không nên dùng Ononis spinosa hỗ trợ đường tiết niệu

Nhiều người khi gặp các vấn đề về đường tiểu như tiểu buốt, sỏi tiết niệu hay viêm nhiễm thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với suy nghĩ lành tính và không tác dụng phụ. Cây gai kim (Ononis spinosa) là một thảo dược truyền thống của phương Tây, gần đây được nhắc đến nhiều trong các bài thuốc và sản phẩm hỗ trợ tống sỏi, thông tiểu. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng loại cây này khi chưa hiểu rõ đặc tính sinh học có thể dẫn đến những rủi ro sức khỏe khôn lường.

Thực tế y khoa cho thấy, Ononis spinosa không phải là giải pháp an toàn cho tất cả mọi người. Đặc biệt, có 4 nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh hoặc phải hết sức thận trọng khi sử dụng thảo dược này gồm người suy tim, người suy thận có biến chứng phù nề, phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú cùng trẻ nhỏ. Việc dùng sai cách có thể gây quá tải tuần hoàn, làm nặng thêm tình trạng giữ nước hoặc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do thiếu hụt dữ liệu an toàn.

Cơ chế tác động của Ononis spinosa đối với hệ bài tiết

Ononis spinosa là loài thực vật họ đậu từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian với các đặc tính lợi tiểu, giảm đau và kháng viêm ^[1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất trong rễ và bộ phận trên mặt đất của cây thúc đẩy quá trình tăng bài tiết dịch nhằm tạo ra áp lực dòng chảy rửa trôi cặn bã trong đường dẫn niệu.

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy rễ của loài cây này chứa các hợp chất phenolic phong phú cùng các glycoside đặc thù ^[2], ^[3]. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được hoạt chất glycoside mới mang tên spinonin, cùng với hợp chất isoflavonoid glycoside quen thuộc là ononin và pterocarpan từ rễ cây ^[3]. Hoạt chất ononin cũng được xác định là thành phần chính trong các phân đoạn chiết xuất có hoạt tính sinh học của Ononis spinosa ^[4].

Về mặt sinh hóa, các chiết xuất từ Ononis spinosa có khả năng can thiệp vào các chuỗi phản ứng viêm. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất từ phần trên mặt đất của Ononis spinosa có khả năng ức chế enzyme phospholipase A2 nội bào (cPLA2alpha) ^[5]. Enzyme này vốn đóng vai trò giải phóng axit arachidonic – tiền chất tạo ra các chất trung gian gây viêm như prostaglandin và leukotriene ^[5]. Bên cạnh đó, chiết xuất thực vật này còn cho thấy khả năng làm tăng biểu hiện của cyclooxygenase-2 (COX-2) và gia tăng mức glutathione trong một số mô tổn thương để giảm stress oxy hóa ^[4].

Chính nhờ những cơ chế phối hợp giữa lợi tiểu cơ học, kháng viêm và ức chế trung gian hóa học, Ononis spinosa thường được ứng dụng nhằm mục đích làm dịu niêm mạc ống dẫn tiểu và đẩy các viên sỏi nhỏ ra ngoài.

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng nói gì?

Hiệu quả và độc tính của Ononis spinosa đã được kiểm tra qua nhiều mô hình từ ống nghiệm, động vật thí nghiệm cho đến thử nghiệm lâm sàng trên người. Việc điểm lại từng nghiên cứu giúp làm sáng tỏ tiềm năng cũng như giới hạn thực tế của loại thảo dược này.

Đầu tiên là một nghiên cứu thuần tập hồi cứu tại một trung tâm y tế vào năm 2024, đánh giá hiệu quả phối hợp của Ononis spinosa trên người bệnh sỏi niệu quản ^[6]. Nghiên cứu tiến hành trên 159 bệnh nhân bị cơn đau quặn thận có sỏi niệu quản đoạn xa với kích thước từ 10 mm trở xuống ^[6]. Các đối tượng tham gia nằm trong độ tuổi từ 18 đến 70 tuổi trở lên ^[6]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm A dùng tamsulosin 0,4 mg kết hợp với hỗn hợp chứa boldine, Phyllanthus niruri (diệp hạ châu) và Ononis spinosa; nhóm B chỉ dùng đơn độc tamsulosin 0,4 mg ^[6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tống xuất sỏi ở nhóm A đạt 84,8%, cao hơn đáng kể so với mức 52,5% ở nhóm B ^[6]. Thời gian tống xuất sỏi trung bình ở nhóm A là 16,33 +- 4,75 ngày, ngắn hơn so với 19,33 +- 6,42 ngày của nhóm B ^[6]. Thời gian cần dùng thuốc giảm đau ở nhóm phối hợp thảo dược là 2,42 +- 2,56 ngày, ít hơn rõ rệt so với 6,25 +- 3,05 ngày ở nhóm chứng ^[6]. Các tác dụng phụ như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nôn, hạ huyết áp tư thế, đau lưng và chảy nước mũi xuất hiện tương đương giữa hai nhóm ^[6]. Điểm hạn chế lớn của nghiên cứu này là thiết kế hồi cứu và Ononis spinosa được dùng ở dạng phối hợp với các dược liệu khác, nên không thể tách bạch tác dụng riêng lẻ của từng thành phần.

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát dịch chiết methanol từ phần trên mặt đất của Ononis spinosa ^[2]. Nghiên cứu xác định hàm lượng kaempherol-O-hexoside-pentoside là hợp chất dồi dào nhất với 5,1 mg trên mỗi gam dịch chiết ^[2]. Dịch chiết này thể hiện khả năng ức chế vi nấm Penicillium aurantiogriseum ở nồng độ 0,02 mg/mL và ức chế màng sinh học do các chủng Candida tạo ra ^[2]. Quan trọng hơn, thử nghiệm độc tính tế bào cho thấy dịch chiết không gây độc đối với tế bào nguyên bào sợi nướu người (HGF-1) ^[2]. Dù vậy, kết quả trên mô hình tế bào nướu chưa thể khẳng định tính an toàn toàn thân trên người sống.

Về khả năng kháng khuẩn, nghiên cứu năm 1997 chỉ ra rằng các hợp chất spinonin và 7-demethoxy-7-D-(glucosyloxy)homopterocarpin phân lập từ rễ Ononis spinosa thể hiện hoạt tính yếu đối với trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa ^[3]. Trong khi đó, hoạt chất ononin có hoạt tính chống lại vi khuẩn liên cầu tan máu beta (beta-hemolytic Streptococcus) ^[3]. Tuy nhiên, chất spinonin lại hoàn toàn không có hoạt tính chống lại các dòng tế bào ung thư ở người và enzym phiên mã ngược của virus HIV-1 ^[3].

Tác dụng giảm đau của thảo dược này cũng được khảo sát chi tiết trên động vật. Một nghiên cứu năm 2006 trên chuột nhắt trắng sử dụng dịch chiết nước của Ononis spinosa với thử nghiệm hất đuôi (tail-flick test) ^[7]. Kết quả ghi nhận ở liều 50 mg/kg, dịch chiết thể hiện tác dụng giảm đau tương đương và thậm chí cao hơn aspirin tại thời điểm 30 và 90 phút ^[7]. Ở liều 100 mg/kg, tác dụng giảm đau tương đương aspirin tại mọi thời điểm quan sát ^[7]. Tương tự, nghiên cứu năm 2015 cũng khẳng định chiết xuất rễ Ononis spinosa có tác dụng giảm đau ở chuột tương đương thuốc đối chứng aspirin và làm giảm tình trạng phù bàn chân chuột do carrageenan ^[5].

Nghiên cứu năm 2017 trên các mô hình vết thương rạch da và cắt bỏ da tròn ở chuột cho thấy dịch chiết ethyl acetate từ rễ Ononis spinosa subsp. leiosperma giúp tăng 42,6% độ bền kéo của vết thương và giảm 60,1% diện tích vết thương sau 12 ngày ^[1]. Hàm lượng hydroxyproline trong mô điều trị đạt 41,3 microgam/mg ^[1]. Thử nghiệm tăng tính thấm mao mạch do axit acetic cho thấy dịch chiết ethyl acetate và methanol từ rễ ức chế viêm lần lượt là 40,4% và 35,4% ^[1]. Chiết xuất ethyl acetate cũng ức chế 21,2% đến 27,2% phản ứng phù chân chuột do carrageenan ^[1].

Năm 2021, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị loét dạ dày do cồn tuyệt đối liều 5 mL/kg cho thấy dịch chiết Ononis spinosa ở các mức liều 0,5 g/kg và 1 g/kg giúp làm giảm chỉ số loét lần lượt là 80,39% và 98,71% ^[4]. Mức giảm này vượt trội hơn so với nhóm đối chứng dùng esomeprazole 40 mg/kg (đạt 67,89%) ^[4]. Dịch chiết giúp giảm hoại tử, xuất huyết niêm mạc và giảm thâm nhiễm tế bào viêm ở lớp dưới niêm mạc chuột ^[4].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2006 cũng chỉ rõ một giới hạn quan trọng: dịch chiết Ononis spinosa không mang lại hiệu quả bảo vệ gan trước độc tính cấp do carbon tetrachloride (CCl4) gây ra ở động vật ^[7]. Thảo dược không làm giảm các chỉ số men gan AST, ALT và bilirubin bị tăng cao sau khi nhiễm độc ^[7].

4 nhóm người không nên dùng Ononis spinosa hỗ trợ tiết niệu

Từ các dữ liệu nghiên cứu và nguyên lý sinh lý học bài tiết, việc sử dụng liệu pháp kích thích đường tiểu bằng Ononis spinosa đòi hỏi sự thận trọng cao độ. Dưới đây là 4 nhóm đối tượng được khuyến cáo không nên tự ý sử dụng thảo dược này.

1. Người mắc bệnh suy tim sung huyết

Nhóm bệnh nhân suy tim có chức năng co bóp của cơ tim bị suy giảm nghiêm trọng. Việc sử dụng các thảo dược có tính chất lợi tiểu truyền thống như Ononis spinosa đòi hỏi cơ thể phải tiếp nhận một lượng chất lỏng nhất định để tạo áp lực bài tiết rửa trôi đường tiểu. Ở người suy tim, khả năng điều hòa thể tích tuần hoàn đã bị tổn thương. Việc gia tăng lưu lượng tuần hoàn hoặc kích thích bài tiết dịch đột ngột có thể làm quá tải tâm thất, dẫn đến nguy cơ phù phổi cấp và khiến tình trạng suy tim chuyển biến xấu. Ngoài ra, việc phối hợp thảo dược với các thuốc lợi tiểu hay thuốc tim mạch đang điều trị có thể làm xáo trộn nồng độ điện giải trong máu.

2. Người bị suy giảm chức năng thận có triệu chứng phù nề

Những người bị suy giảm chức năng thận mức độ nặng hoặc có biểu hiện phù ứ nước là đối tượng chống chỉ định hàng đầu với các liệu pháp tăng bài niệu tự nhiên. Khi màng lọc cầu thận bị suy giảm nghiêm trọng, thận không thể đáp ứng việc lọc và đào thải lượng dịch tăng thêm. Thay vì được tống xuất ra ngoài, lượng dịch dư thừa sẽ bị giữ lại trong các khoang kẽ của cơ thể, làm gia tăng tình trạng phù nề toàn thân và tăng gánh nặng tuần hoàn. Nghiên cứu lâm sàng về Ononis spinosa hiện chỉ mới thực hiện trên bệnh nhân có sỏi niệu quản nhưng bảo tồn chức năng thận ổn định ^[6], hoàn toàn không có dữ liệu chứng minh tính an toàn trên bệnh nhân suy thận hay viêm cầu thận mạn tính.

3. Phụ nữ đang trong thời kỳ mang thai

Giai đoạn mang thai là thời điểm nhạy cảm đối với bất kỳ sự can thiệp dược lý nào. Hiện nay, y văn hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm an toàn nào về việc dùng Ononis spinosa trên phụ nữ mang thai. Việc tự ý dùng thảo dược có thể gây co bóp cơ trơn hoặc ảnh hưởng gián tiếp đến sự phát triển của thai nhi. Trong nghiên cứu lâm sàng năm 2024 về tống sỏi, đối tượng nghiên cứu chỉ là những bệnh nhân từ 18 đến 70 tuổi và không bao gồm phụ nữ có thai ^[6]. Do đó, việc sử dụng thảo dược này trong thai kỳ là điều tuyệt đối không được khuyến cáo vì thiếu hụt dữ liệu an toàn sinh sản.

4. Phụ nữ cho con bú và trẻ em

Tương tự như phụ nữ mang thai, nhóm bà mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em dưới 18 tuổi chưa từng được đưa vào các thử nghiệm đánh giá mức độ an toàn của Ononis spinosa. Các hoạt chất sinh học phức tạp như ononin, spinonin hay các hợp chất isoflavonoid có thể bài tiết qua sữa mẹ và đi vào cơ thể trẻ sơ sinh ^[3]. Do hệ thống enzym chuyển hóa tại gan và chức năng lọc của thận ở trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, nguy cơ tích lũy độc chất hoặc rối loạn chuyển hóa là rất lớn. Mọi dữ liệu lâm sàng hiện có chỉ mới ghi nhận trên người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị sỏi và viêm đường tiểu

Một ngộ nhận rất phổ biến trong cộng đồng là cho rằng cứ bị sỏi thận hay sỏi niệu quản thì uống thảo dược lợi tiểu là sẽ tự khỏi. Thực tế nghiên cứu cho thấy, liệu pháp dùng Ononis spinosa kết hợp các dược liệu khác chỉ đạt hiệu quả tống sỏi 84,8% ở những trường hợp sỏi niệu quản đoạn xa có kích thước nhỏ từ 10 mm trở xuống và vẫn phải dùng đồng thời với thuốc giãn cơ tamsulosin 0,4 mg ^[6]. Thảo dược không thể làm tan biến những viên sỏi có kích thước quá lớn hoặc sỏi bị kẹt ở những vị trí giải phẫu phức tạp.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại cho các cơ quan nội tạng. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã chứng minh chiết xuất Ononis spinosa không hề có tác dụng bảo vệ tế bào gan trước các tổn thương hoại tử do độc chất hóa học CCl4 gây ra ^[7]. Các chỉ số men gan AST, ALT và bilirubin không được cải thiện khi dùng thảo dược ^[7]. Điều này nhắc nhở rằng thảo dược không phải là thuốc giải độc vạn năng, và việc lạm dụng có thể gây thêm áp lực chuyển hóa cho các tạng trong cơ thể.

Thêm vào đó, nhiều người lầm tưởng việc uống càng nhiều nước sắc thảo dược sẽ càng nhanh thông tiểu. Tuy nhiên, nếu áp dụng cơ chế này trên nền tảng một cơ thể đang bị ứ dịch hoặc chức năng bài tiết kém, người bệnh sẽ tự đặt mình vào tình huống nguy hiểm do phù nề và rối loạn điện giải.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Đối với những người trưởng thành khỏe mạnh không thuộc các nhóm nguy cơ kể trên và được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán sỏi niệu quản kích thước nhỏ, việc sử dụng các sản phẩm bổ trợ cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chuyên môn.

Người bệnh không nên tự ý thu hái hoặc mua các loại rễ cây không rõ nguồn gốc để tự sắc uống. Liều lượng và nồng độ hoạt chất trong tự nhiên rất khó kiểm soát. Khi sử dụng các chế phẩm chứa Ononis spinosa, cần tham khảo kỹ ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo không xảy ra tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng như thuốc huyết áp hay thuốc tim mạch.

Trong quá trình điều trị, nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, tụt huyết áp tư thế hoặc sưng phù mắt cá chân, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế ^[6]. Người bệnh cần duy trì chế độ uống nước cân bằng theo hướng dẫn của nhân viên y tế, tránh tình trạng uống dồn dập quá mức gây quá tải cho hệ bài tiết.

Lời kết

Ononis spinosa là một dược liệu tiềm năng với khả năng hỗ trợ tống xuất sỏi niệu quản nhỏ và giảm đau kháng viêm đã được khoa học ghi nhận ^[6], ^[1], ^[5]. Dẫu vậy, thảo dược này chống chỉ định rõ ràng với những người bị suy tim, suy thận có phù ứ nước do nguy cơ giữ dịch nguy hiểm, đồng thời không an toàn cho phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ vì thiếu dữ liệu y khoa ^[6]. Hãy luôn chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc hay sản phẩm hỗ trợ nào để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu một cách khoa học nhất.