Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị bệnh mạn tính. Trong y học cổ truyền, các loài mẫu đơn thuộc chi Paeonia thường được sử dụng từ lâu đời [1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng vỏ rễ mẫu đơn tử ban (Paeonia rockii) có thực sự an toàn và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nào không là điều không ít độc giả băn khoăn.
Câu trả lời ngắn gọn là hiện chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào trên cơ thể người xác định ngưỡng an toàn tuyệt đối hay tác dụng phụ tiêu hóa khi dùng dài ngày của vỏ rễ loài này. Các nghiên cứu hiện có về loài mẫu đơn tử ban mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật với các bộ phận khác như hoa, lá hoặc thân cây [2] [1] [3].
Nguồn gốc mẫu đơn tử ban và sự nhầm lẫn dược liệu
Mẫu đơn tử ban, tên khoa học là Paeonia rockii, là một loài thực vật quý hiếm, đặc hữu có nguồn gốc cổ xưa tại Trung Quốc [4]. Cùng với các loài như Paeonia suffruticosa hay Paeonia ostii, mẫu đơn tử ban nằm trong nhóm cây bụi thân gỗ thuộc họ mẫu đơn [5]. Chi Paeonia từ lâu đã được coi là nguồn dược liệu quan trọng để hỗ trợ các bệnh lý tim mạch hay phụ khoa [1].
Do đặc điểm thực vật học có sự tương đồng lớn, người tiêu dùng thường nhầm lẫn giữa vỏ rễ của mẫu đơn tử ban và các vị thuốc mẫu đơn bì truyền thống [5] [6]. Các phân tích di truyền cho thấy loài cây này đã phân hóa từ hàng trăm nghìn năm trước và có những dòng tiến hóa riêng biệt [4] [6]. Việc đánh đồng dược tính hay độ an toàn của mẫu đơn tử ban với các loài mẫu đơn khác là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.
Các hoạt chất tự nhiên được ghi nhận từ rễ cây
Một nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2011 đã tiến hành chiết xuất rễ khô đã khử béo của mẫu đơn tử ban bằng dung môi methanol và butanol để tìm hiểu thành phần [3]. Kết quả phân lập được 19 hợp chất thuộc các nhóm polyphenol, monoterpene và triterpene [3]. Trong số đó, hai hợp chất tự nhiên lần đầu tiên được ghi nhận là 5-butylhydroxy-gamma-lactone và ethyl-arabinopyranoside [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của taxifolin lần đầu trong chi Paeonia, cùng hàm lượng cao các dẫn xuất axit gallic và paeoniflorin [3]. Paeoniflorin và các dẫn xuất axit gallic vốn được xem là các chất đánh dấu đặc trưng cho nhóm cây này [3]. Các hợp chất kể trên thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do rất mạnh và khả năng kháng nấm trên môi trường thử nghiệm ống nghiệm [3].
Cơ chế sinh học và khảo nghiệm trên động vật
Các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất phân cực từ rễ mẫu đơn tử ban có khả năng chống oxy hóa cao trong các thử nghiệm DPPH với nồng độ ức chế 50% (EC50) đạt mức 13,3 microgam/ml [3]. Tuy nhiên, các khảo nghiệm chuyên sâu về dược lực học và sinh hóa nội tạng chủ yếu được thực hiện trên bộ phận hoa và lá, chứ không phải vỏ rễ [1].
Cụ thể, một nghiên cứu năm 2018 đã đánh giá tác động của chiết xuất hoa mẫu đơn tử ban trên mô hình chuột bị gây lão hóa bằng d-galactose [1]. Thử nghiệm dùng đường uống qua ống xông dạ dày hàng ngày với ba mức nồng độ là 100, 200 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể chuột, kéo dài liên tục trong ba tuần [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ 8-iso PGF2alpha và nhóm protein carbonyl giảm có ý nghĩa thống kê, trong khi enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) ở gan và não chuột tăng lên [1].
Nghiên cứu nói gì về độc tính và hoạt tính ức chế sinh học
Khi tìm kiếm dữ liệu an toàn, các bằng chứng khoa học hiện nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm độc tính trường diễn trên người để đánh giá tổn thương đường tiêu hóa. Dữ liệu khảo sát tính độc duy nhất liên quan đến mẫu đơn tử ban lại đến từ một nghiên cứu nông nghiệp năm 2019 [2]. Nghiên cứu này đánh giá khả năng ức chế sinh học của chiết xuất từ thân cây Paeonia rockii đối với loài tuyến trùng gây u sưng rễ (Meloidogyne incognita) và tuyến trùng nang đậu tương (Heterodera glycines) [2].
Kết quả cho thấy dịch chiết từ thân mẫu đơn tử ban có độc tính làm ức chế sự nở trứng và gây chết con non giai đoạn hai của tuyến trùng [2]. Đáng chú ý, chiết xuất từ Paeonia rockii thậm chí còn thể hiện hiệu quả diệt tuyến trùng Meloidogyne incognita mạnh hơn chiết xuất từ loài Paeonia suffruticosa [2]. Mặc dù đây là khảo nghiệm diệt sinh vật gây hại mùa màng, nó đặt ra câu hỏi về các hợp chất tự nhiên có hoạt tính ức chế sinh học mạnh cần phải được làm rõ độc tính tế bào trên động vật có vú và cơ thể người.
Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo dược thiên nhiên dùng làm thuốc cổ truyền thì không có tác dụng phụ. Với mẫu đơn tử ban, toàn bộ dữ liệu sinh hóa mới chỉ thực hiện trên mô hình chuột thí nghiệm hoặc tế bào nấm, tuyến trùng [2] [1] [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khảo sát ngưỡng an toàn hay liều độc của vỏ rễ trên người.
Do đó, người dùng không thể tự ý ngoại suy liều 100-400 mg/kg trên chuột sang người, đặc biệt khi dạng chiết xuất trên chuột lấy từ hoa chứ không phải vỏ rễ [1]. Hoạt chất từ vỏ rễ có tỷ lệ các polyphenol, dẫn xuất axit gallic và monoterpene rất cao, vốn có thể gây kích ứng niêm mạc ruột nếu dung nạp quá mức [3]. Việc dùng dài ngày mà không có kiểm soát về khoảng liều có nguy cơ dẫn tới viêm loét hoặc rối loạn tiêu hóa.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc?
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm trôi nổi từ vỏ rễ mẫu đơn tử ban. Hiện hoàn toàn chưa có dữ liệu an toàn nào đối với thai nhi hay trẻ em. Chi Paeonia nói chung từng được dân gian sử dụng trong các bài thuốc phụ khoa, điều này cảnh báo nguy cơ ảnh hưởng đến sự co bóp tử cung hoặc nội tiết tố mà chưa được kiểm chứng khoa học rõ ràng [1].
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược axit hoặc hội chứng ruột kích thích cũng cần cẩn trọng tối đa. Các hoạt chất kháng sinh tự nhiên hoặc dịch chiết có nồng độ polyphenol đậm đặc có thể làm trầm trọng thêm tình trạng cồn cào, khó tiêu, buồn nôn [3]. Ngoài ra, những người đang dùng thuốc điều trị tim mạch hay thuốc chống đông máu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn được giới thiệu sử dụng vỏ rễ mẫu đơn tử ban, điều quan trọng nhất là phải kiểm tra nguồn gốc rõ ràng và chỉ dùng khi có chỉ định, giám sát từ thầy thuốc hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý đào rễ cây tự nhiên hay mua các loại rễ phơi khô không qua kiểm nghiệm để sắc uống kéo dài.
Khi sử dụng bất kỳ bài thuốc nào có chứa dược liệu này, hãy tuân thủ lượng dùng vừa phải theo đúng đơn thuốc đã được kê. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào trên đường tiêu hóa như đau bụng, ợ nóng, tiêu chảy hay buồn nôn, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và uống đủ nước luôn là nền tảng bền vững nhất cho sức khỏe mà không loại thảo dược nào thay thế được.
Tóm lại, vỏ rễ mẫu đơn tử ban chứa nhiều hợp chất polyphenol và chống oxy hóa tiềm năng nhưng dữ liệu an toàn trên người vẫn còn bỏ ngỏ. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi chữa bệnh, tránh dùng liều cao kéo dài để phòng ngừa rủi ro kích ứng đường tiêu hóa và ngộ độc.
