Nhiều người Việt có thói quen hái lá vọng cách quanh vườn đun nước uống hàng ngày nhằm giải nhiệt, mát gan hoặc hỗ trợ tiêu hóa. Thảo dược quen thuộc này thường được truyền tai như một thức uống lành tính, không gây hại cho sức khỏe. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại lá này đậm đặc hoặc thay thế hoàn toàn nước lọc có thực sự an toàn cho mọi đối tượng?
Câu trả lời ngắn gọn là không. Dù lá vọng cách sở hữu một số hoạt tính sinh học, nhưng 4 nhóm người gồm người huyết áp thấp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người đang dùng thuốc tim mạch cần hết sức cẩn trọng hoặc tránh dùng khi chưa có chỉ định y khoa.
Thực hư về hoạt tính sinh học của lá vọng cách
Vọng cách (tên khoa học phổ biến là Premna serratifolia hay Premna integrifolia) từ lâu đã được ứng dụng trong các bài thuốc dân gian và hệ thống y học cổ truyền [1], [2], [3]. Các phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất từ lá chứa nhiều hợp chất tự nhiên như nhóm polyphenol, flavonoid, terpenoid và steroid thực vật [1], [2].
Chính các hoạt chất này tạo nên những phản ứng sinh học rõ rệt trên mô và tế bào. Trong một số thử nghiệm ban đầu, chiết xuất từ chi Premna thể hiện các hoạt tính tiềm năng như bảo vệ tim mạch, bảo vệ gan hay điều hòa thần kinh [3]. Tuy nhiên, các tác động dược lý mạnh mẽ này lại là con dao hai lưỡi nếu người sử dụng vốn đang có thể trạng nhạy cảm hoặc mang bệnh lý nền.
Việc uống nước sắc không kiểm soát liều lượng có thể kích hoạt các phản ứng sinh học không mong muốn. Sự tương tác phức tạp giữa các hợp chất thô trong lá cây với cơ thể người bệnh là điều không thể xem nhẹ.
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính và hoạt tính của cây vọng cách?
Bằng chứng thực nghiệm khoa học hiện nay về cây vọng cách chủ yếu tập trung vào các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào thí nghiệm:
Nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính và hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết ethyl acetate từ lá cây vọng cách (Premna integrifolia) [2]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột thí nghiệm thuộc cả hai giới tính đực và cái [2]. Kết quả kiểm tra độc tính cấp cho thấy chuột dùng liều đơn từ 300 đến 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể không ghi nhận trường hợp tử vong, với mức LD50 cao hơn 5000 mg/kg [2]. Ở thử nghiệm độc tính bán cấp, chuột dùng liều lên đến 1000 mg/kg đường uống không cho thấy sự biến đổi bất thường về cân nặng, hành vi, chỉ số huyết học hay cấu trúc mô học gan, thận [2]. Mặc dù dịch chiết giàu polyphenol (63,10 ± 1,26 mg/g đương lượng gallic acid) và flavonoid (75,33 ± 0,23 mg/g đương lượng rutin) này cho thấy độ an toàn cao trên chuột thí nghiệm, nhưng nghiên cứu này có giới hạn là chưa từng được thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [2].
Một nghiên cứu khác vào năm 2017 đã phân lập các hợp chất gây độc tế bào từ lá cây vọng cách (Premna serratifolia) [1]. Nhóm tác giả đã tách chiết thành công 3 hợp chất gồm 2 chất thuộc nhóm terpenoid (trong đó có oleanolic acid) và 1 hợp chất steroid (stigmasterol) [1]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào thông qua xét nghiệm sinh học BSL và trên các dòng tế bào như tế bào ung thư phổi A549 hay tế bào gan HepG2, các hợp chất này thể hiện hoạt tính gây độc tế bào rõ rệt [1]. Cụ thể, hợp chất ký hiệu PS-02 A có giá trị LC50 đạt 66,77 microgam/mL trên dòng tế bào A549 và 53,72 microgam/mL trên tế bào HepG2 [1]. Nghiên cứu cho thấy lá cây chứa các chất tác động trực tiếp đến sự sống của tế bào, phục vụ định hướng phát triển thuốc nhưng đòi hỏi sự thận trọng khi dùng ở dạng thô [1].
Năm 2014, một thử nghiệm dược lý trên chuột cống trắng được thực hiện với dịch chiết vỏ cây vọng cách (Premna integrifolia) [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột trong các thử nghiệm chuyên biệt, đồng thời ở liều 200 mg/kg trọng lượng cơ thể đã ức chế đến 71,16% tình trạng phù nề trong mô hình gây viêm [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này dùng bộ phận vỏ cây trên động vật, không trực tiếp đại diện cho việc sắc lá uống trên người [4].
Các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 khẳng định rằng dù chiết xuất thô từ một số loài thuộc chi Premna có tiềm năng bảo vệ tim mạch hay tác động thần kinh trong các mô hình in vivo, nhưng phần lớn mới dừng lại ở nghiên cứu trên động vật hoặc tế bào in vitro, thiếu hụt các thử nghiệm độc học và thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người [3]. Đồng thời, chiết xuất thảo mộc chưa qua chuẩn hóa có thể dao động lớn về thành phần hoạt chất do ảnh hưởng của môi trường sống [3].
Hiểu lầm thường gặp: "Cứ là lá cây thiên nhiên thì tuyệt đối vô hại"
Nhiều người mặc định nước đun từ lá tươi hoặc lá khô là nguồn dinh dưỡng an toàn, uống thay nước lọc cả ngày giúp giải độc. Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào có tác dụng dược lý đều đi kèm tác dụng phụ hoặc nguy cơ quá liều [3].
Thêm vào đó, nước sắc thủ công tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được nồng độ hoạt chất [3]. Tùy thuộc vào thổ nhưỡng, độ già của lá và thời gian đun nấu, hàm lượng các hợp chất như terpenoid hay steroid có thể tăng giảm thất thường, dễ gây quá tải cho hệ thống chuyển hóa của cơ thể nếu dùng liên tục thời gian dài [1], [3].
Lá vọng cách không phải là nước uống thông thường không có hoạt tính. Việc thần thánh hóa loại lá này như một vị thuốc "chữa bách bệnh" mà bỏ qua các rủi ro thể trạng có thể dẫn tới hậu quả đáng tiếc.
4 nhóm người nên đặc biệt thận trọng khi uống nước sắc lá vọng cách
Dựa trên dữ liệu dược lý hiện có và các khuyến cáo lâm sàng về thảo mộc có hoạt tính, 4 nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:
1. Người có tiền sử huyết áp thấp
Chiết xuất từ các loài thuộc chi Premna đã được ghi nhận có các hoạt tính tác động lên hệ thống tim mạch và an thần nhẹ trên mô hình động vật [4], [3]. Việc người bị huyết áp thấp dùng nước sắc lá vọng cách với lượng lớn hoặc uống lúc đói có thể dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp quá mức, gây hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng ngất xỉu.
2. Phụ nữ đang mang thai
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn lâm sàng nào trên phụ nữ mang thai đối với lá vọng cách; toàn bộ dữ liệu độc tính an toàn chỉ mới được kiểm tra trên chuột đực và chuột cái không có thai [2]. Mặt khác, lá vọng cách chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học và gây độc tế bào nhất định trong các thử nghiệm in vitro [1]. Để đảm bảo an toàn cho thai nhi và tránh nguy cơ kích thích co bóp ngoài ý muốn, phụ nữ mang thai không tự ý uống nước sắc này.
3. Trẻ nhỏ
Cơ thể trẻ em, đặc biệt là chức năng chuyển hóa qua gan và bài tiết của thận, chưa hoàn thiện như người trưởng thành. Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào khẳng định mức liều an toàn của chiết xuất lá vọng cách đối với cơ thể trẻ em; các khảo sát độc tính hiện có chỉ thực hiện trên chuột trưởng thành [2]. Các thành phần như terpenoid gây độc tế bào trong lá có thể tác động tiêu cực đến cơ thể non nớt của trẻ [1].
4. Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh tim mạch
Các đánh giá khoa học chỉ ra chiết xuất một số loài cây trong chi Premna có tiềm năng ảnh hưởng đến hệ thống tim mạch [3]. Khi người bệnh đang phải uống thuốc điều trị tim mạch theo đơn (như thuốc chống loạn nhịp, thuốc kiểm soát huyết áp), việc uống kết hợp nước lá vọng cách có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc. Tác động cộng hưởng hoặc ức chế hoạt chất của thuốc tây có thể làm mất kiểm soát diễn tiến bệnh lý.
Lợi ích tiềm năng và những giới hạn hiện tại của y học
Không thể phủ nhận vọng cách có những giá trị dược liệu đáng lưu ý. Dịch chiết lá thể hiện khả năng chống oxy hóa với hàm lượng polyphenol và flavonoid dồi dào, hỗ trợ cơ thể bảo vệ tế bào trước một số độc chất lạ trong nghiên cứu trên chuột [2]. Cây cũng là thành phần trong một số phương thuốc cổ truyền nổi tiếng như Dashamoolas hay Dashmoolarishta [1], [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là việc tiêu chuẩn hóa chất lượng chiết xuất còn rất sơ sài [3]. Các nghiên cứu dược lý in vivo đa phần mới chỉ sử dụng dịch chiết thô, chưa xác định rõ cơ chế phân tử cụ thể hay cô lập từng hoạt chất chữa bệnh [3]. Mọi kết quả tích cực mới dừng lại trên mô hình chuột cống, chuột nhắt hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, chưa có thử nghiệm đối chứng quy mô trên người [1], [2], [4], [3].
Do đó, người tiêu dùng không thể đánh đồng các kết quả thử nghiệm trong phòng lab thành công dụng chữa khỏi bệnh trên thực tế.
Cách áp dụng thực tế an toàn nếu bạn muốn sử dụng
Nếu bạn thuộc nhóm người khỏe mạnh bình thường và muốn thưởng thức hương vị của nước lá vọng cách, cần tuân thủ các nguyên tắc sau để đảm bảo an toàn:
Về liều lượng, do các nghiên cứu chưa đưa ra định lượng chính xác an toàn cho người, bạn chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không đun nước quá đặc và không uống liên tục thay cho nước lọc hàng ngày. Mỗi tuần chỉ nên uống xen kẽ vài lần để thưởng thức.
Về cách chế biến, lá cần được rửa thật sạch để loại bỏ bụi bẩn, tạp chất và vi khuẩn trước khi đem hãm hoặc đun sôi. Nước sắc nên dùng trong ngày, tuyệt đối không uống nước lá đã để qua đêm vì dễ ôi thiu, biến chất sinh ra vi khuẩn có hại cho đường ruột.
Nếu bạn đang mắc bệnh nền mãn tính hoặc nằm trong bất kỳ nhóm đối tượng nhạy cảm nào, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung loại thảo mộc này vào chế độ uống hàng ngày.
Lời kết
Lá vọng cách là loại cây thuốc dân dã giàu tiềm năng với hoạt tính chống oxy hóa và các hợp chất chuyển hóa giá trị đã được ghi nhận trong nghiên cứu tiền lâm sàng [1], [2]. Dù vậy, thảo mộc tự nhiên không đồng nghĩa với việc có thể dùng tùy tiện cho mọi người. Nhóm người huyết áp thấp, phụ nữ mang thai, trẻ em và người đang điều trị bệnh tim mạch cần hết sức cẩn trọng để bảo vệ an toàn sức khỏe của chính mình.
