Thói quen truyền tai và thực tế thiếu hụt bằng chứng y khoa
Trong đời sống thường ngày, không ít người duy trì thói quen dùng các loại thảo dược quanh nhà sắc nước uống hằng ngày với niềm tin dược liệu tự nhiên thì lành tính. Một trong số đó là ngải hoa đỏ, thường được truyền tai như bài thuốc bồi bổ, giải nhiệt hoặc điều hòa thể trạng. Nhiều người thậm chí uống thay trà mỗi ngày mà không tham khảo chuyên gia y tế.
Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa được thẩm định độc tính và liều lượng tiềm ẩn nhiều hiểm họa. Cho đến nay, trong hệ thống tài liệu y khoa chính thống, các dữ liệu về hiệu quả điều trị cũng như độ an toàn của ngải hoa đỏ đối với con người gần như chưa được thiết lập đầy đủ.
Nguyên tắc cơ bản trong y học ban đầu là xem xét kỹ hồ sơ an toàn, tác dụng không mong muốn, chống chỉ định và tương tác thuốc trước khi đưa vào danh mục dùng điều trị [1]. Việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng khiến ngải hoa đỏ không thể xem là an toàn để sử dụng tự do tại nhà.
Cơ chế tác động và rủi ro từ thảo dược chưa chuẩn hóa
Một loại thảo mộc khi thu hái tự nhiên thường chứa hàng chục hoạt chất sinh học khác nhau tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách thức phơi sấy. Khi đem sắc nước uống, người dùng không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất thực tế đi vào cơ thể. Việc uống dịch chiết toàn phần chưa tinh chế dễ dẫn đến nguy cơ quá liều vô ý hoặc ngộ độc tích lũy.
Hơn nữa, một vấn đề lớn của các chế phẩm thảo mộc lưu hành trôi nổi hoặc tự thu hái là nguy cơ ô nhiễm tạp chất, vi sinh vật, kim loại nặng hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật [2]. Các thành phần tạp nhiễm này khi được đưa vào cơ thể qua đường uống có thể gây hại trực tiếp cho các cơ quan chuyển hóa.
Đối với các hợp chất có hoạt tính sinh học nói chung, nguy cơ phản ứng bất lợi thường phụ thuộc vào liều lượng và thể trạng của từng người [2]. Khi không có quy chuẩn bào chế y tế rõ ràng, người dùng hoàn toàn đối mặt với rủi ro phản ứng phụ ngoài tầm kiểm soát.
Thai phụ và phụ nữ cho con bú: Tuyệt đối không dùng bừa bãi
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm với bất kỳ hoạt chất dược lý nào. Sự an toàn của thai nhi và trẻ sơ sinh phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn dinh dưỡng và sự chuyển hóa từ người mẹ.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của ngải hoa đỏ trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ. Trong thực hành xây dựng danh mục thuốc an toàn, tính an toàn trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú luôn là tiêu chí bắt buộc phải được thẩm định nghiêm ngặt [1].
Khi dùng các hoạt chất có tác động sinh học chưa được kiểm chứng trong thai kỳ, nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi là rất lớn, tương tự như các cảnh báo nguy cơ chậm phát triển bào thai hoặc tổn hại phôi thai khi tiếp xúc chất lạ [4, 7]. Vì vậy, việc thai phụ tự ý sắc ngải hoa đỏ uống có thể gây co thắt tử cung ngoài ý muốn hoặc ảnh hưởng xấu đến thai nhi do thiếu thử nghiệm an toàn.
Người huyết áp thấp và bệnh nhân tim mạch
Hạ huyết áp và các rối loạn tuần hoàn là những vấn đề thường gặp khi cơ thể tiếp xúc với các hợp chất thảo mộc có tác dụng làm giãn mạch hoặc ảnh hưởng đến nhịp tim. Một số hoạt chất tự nhiên khi hấp thu có thể gây phản ứng phụ làm tụt huyết áp hoặc tim đập nhanh [3].
Người có tiền sử huyết áp thấp nếu tự ý uống nước sắc dược liệu đậm đặc có nguy cơ bị hạ huyết áp đột ngột, dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc thiếu máu não thoáng qua. Đối với người có bệnh lý nền về tim mạch, việc dung nạp các chất lạ chưa rõ dược động học có thể làm khởi phát các cơn rối loạn nhịp hoặc thiếu máu cơ tim [3].
Nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch, người bệnh không nên dùng các bài thuốc sắc truyền miệng. Sự tương tác giữa thảo dược và các loại thuốc điều hòa huyết áp đang dùng có thể làm vô hiệu hóa hoặc tăng tác dụng phụ của thuốc điều trị [1].
Bệnh nhân chuẩn bị bước vào phẫu thuật
Các can thiệp ngoại khoa đòi hỏi sự ổn định tối đa về huyết động học, chức năng đông máu và khả năng hồi tỉnh sau gây mê. Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật cần tuân thủ nghiêm ngặt danh mục ăn uống và dùng thuốc trước mổ.
Việc tự ý uống nước ngải hoa đỏ trước thời điểm phẫu thuật tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết không kiểm soát nếu dược liệu chứa các thành phần chống đông máu tự nhiên. Ngoài ra, các hoạt chất không rõ nguồn gốc có thể gây tương tác bất lợi với thuốc gây mê, gây tụt huyết áp khó lường trên bàn mổ hoặc làm chậm quá trình phục hồi sau can thiệp.
Mọi can thiệp y khoa đều cần loại trừ tối đa các yếu tố gây nhiễu và biến chứng nghiêm trọng; việc dùng thảo dược không rõ liều lượng trước mổ là điều cấm kỵ trong an toàn ngoại khoa.
Người suy giảm chức năng thận và bệnh gan
Thận và gan là hai cơ quan chủ chốt chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải các độc chất ra khỏi tuần hoàn máu. Khi thận đã suy yếu, mức lọc cầu thận giảm sút, khả năng thanh thải bị đình trệ nghiêm trọng.
Nước sắc ngải hoa đỏ tự làm tại nhà chứa nhiều muối khoáng hòa tan, ion và các hợp chất phức tạp chưa qua tinh chế. Nếu thận không thể đào thải kịp thời, các chất này sẽ tích tụ trong máu, làm tăng gánh nặng lọc và có thể thúc đẩy tổn thương thận tiến triển nhanh hơn.
Bên cạnh đó, việc uống dịch chiết thực vật còn tiềm ẩn nguy cơ làm tăng men gan hoặc nhiễm độc tế bào gan nếu có mặt tạp chất độc hại như kim loại nặng hay nấm mốc [2]. Người suy thận hoặc có tổn thương gan mạn tính cần bảo vệ tối đa chức năng cơ quan còn lại bằng chế độ dinh dưỡng được kiểm soát gắt gao.
Nghiên cứu khoa học nói gì về việc dùng dược liệu tự phát
Các dữ liệu y văn đã chỉ rõ, để một hợp chất tự nhiên được công nhận an toàn cho điều trị, nó phải trải qua quá trình đánh giá toàn diện về tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng trên người [4]. Chẳng hạn, trong một đánh giá toàn diện năm 2003 trên cơ sở dữ liệu lớn bao gồm thử nghiệm lâm sàng trên hơn 2.800 bệnh nhân, chiết xuất chuẩn hóa của cây Cimicifuga racemosa ghi nhận tỷ lệ biến cố bất lợi thấp ở mức 5,4%, và 97% các biến cố này chỉ ở mức độ nhẹ [4]. Điều đó chứng minh chỉ khi có dữ liệu thử nghiệm cụ thể trên người, tính an toàn của một dược liệu mới được khẳng định rõ ràng [4].
Ngược lại, với các loại thực vật có hoạt tính nhưng chưa được kiểm soát chặt chẽ, rủi ro luôn vượt trội so với lợi ích kỳ vọng. Một nghiên cứu năm 2012 đã nhấn mạnh rằng dữ liệu bất lợi trên thể chất và tâm thần vượt trội hơn hẳn so với một số ít lợi ích được ghi nhận của thực vật chưa qua chế biến, và nếu có vai trò y khoa thì nó phải thuộc về các hợp chất hóa học được xác định rõ ràng chứ không phải dạng thực vật thô [5].
Tương tự, các đánh giá tổng quan năm 2016 và 2022 về hoạt chất tự nhiên cũng chỉ ra việc sử dụng không kiểm soát có thể gây ra nhiều phản ứng bất lợi từ nhẹ như buồn ngủ, mệt mỏi đến nặng như rối loạn tim mạch, ảnh hưởng nhận thức [2, 7]. Các tác dụng này luôn phụ thuộc vào liều lượng và không thể suy diễn bừa bãi [2]. Đối với ngải hoa đỏ, hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người bệnh để xác định liều an toàn, do đó không thể coi việc uống nước sắc này là vô hại.
Những hiểu lầm phổ biến và lưu ý áp dụng thực tế
Một hiểu lầm rất tai hại là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không bổ ngang cũng bổ dọc, không có tác dụng phụ". Trên thực tế, bất kỳ chất nào có tác dụng dược lý đều đi kèm nguy cơ phản ứng ngoại ý [1]. Ngay cả trong các thử nghiệm y khoa với các liệu pháp điều trị được theo dõi chặt chẽ, tỷ lệ gặp ít nhất một biến cố bất lợi vẫn có thể lên đến 95% số bệnh nhân, đa phần là nhiễm trùng hô hấp hoặc tiêu hóa [6]. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu mà không theo dõi y tế là một sự mạo hiểm.
Nếu có ý định sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Không tự ý thu hái, mua các loại thảo mộc phơi khô không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc không có nhãn mác kiểm định y tế.
- Tuyệt đối không dùng ngải hoa đỏ để thay thế cho các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính đã được bác sĩ kê đơn.
- Khi cần bồi bổ hoặc hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên dùng lượng vừa phải và bắt buộc phải tham vấn ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt khi cơ thể đang có bệnh nền.
- Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi uống như chóng mặt, buồn nôn, tim đập nhanh, ngứa ngáy hay mệt lả, phải ngừng dùng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
Tóm lại, việc giữ gìn sức khỏe bằng lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và uống đủ nước luôn là giải pháp an toàn nhất. Đừng vội vã tin theo những lời mách bảo dân gian về các loại dược liệu chưa được khoa học kiểm chứng như ngải hoa đỏ, bởi cái giá phải trả cho sức khỏe có thể rất đắt.
