Mơ muối umeboshi từ lâu đã là món ăn kèm quen thuộc trong văn hóa ẩm thực Nhật Bản và ngày càng trở nên phổ biến tại Việt Nam. Không ít người tìm đến loại quả này với niềm tin rằng đây là một loại “thần dược” hỗ trợ tiêu hóa, tăng cường sinh lực và bồi bổ cơ thể mỗi ngày.
Tuy nhiên, bên cạnh giá trị ẩm thực, mơ muối umeboshi đang bị khoác lên những công dụng thần thánh hóa vượt xa thực tế. Việc ngộ nhận mơ muối có thể chữa dứt điểm bệnh nan y hay thay thế thuốc điều trị đã dẫn đến nhiều hệ lụy khôn lường cho sức khỏe người sử dụng.
Mơ muối umeboshi: Từ món ăn truyền thống đến những lời đồn thổi
Mơ muối umeboshi được chế biến từ quả mơ tươi ngâm cùng muối hạt và lá tía tô đỏ qua thời gian dài lên men. Sản phẩm này có hương vị chua mặn đặc trưng, thường được dùng để kích thích vị giác, hỗ trợ bữa ăn ngon miệng hơn. Trong dân gian, umeboshi được coi là món ăn giúp giải ngấy, làm dịu cảm giác mệt mỏi sau ngày dài lao động.
Tuy nhiên, làn sóng thông tin thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội đã biến món ăn dân dã này thành biểu tượng chữa lành mọi loại bệnh. Rất nhiều diễn đàn truyền tai nhau rằng ăn mơ muối hàng ngày sẽ giúp chữa khỏi ung thư, thanh lọc toàn bộ độc tố trong máu và tiêu diệt mọi loại virus. Những lời quảng cáo thổi phồng này đánh trúng tâm lý lo lắng, sợ hãi của người bệnh khi đối mặt với các bệnh lý mãn tính hoặc nan y.
Bản chất của quả mơ muối là một loại thực phẩm lên men chứa các axit hữu cơ tự nhiên và một lượng khoáng chất nhất định. Tuy nhiên, việc coi một loại thực phẩm chế biến sẵn giàu muối như một phương thuốc đặc trị là nhận thức sai lệch, tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho sức khỏe tim mạch và thận.
Quan niệm 1: Mơ muối là "thần dược" tiêu diệt tế bào ung thư
Ngộ nhận phổ biến và nguy hiểm nhất hiện nay là việc tin rằng mơ muối umeboshi có khả năng tiêu diệt tế bào ác tính và chữa khỏi bệnh ung thư. Nhiều người bệnh đã cắt giảm khẩu phần dinh dưỡng cần thiết, thậm chí nhịn ăn và chỉ dùng mơ muối với hy vọng bỏ đói tế bào ung thư.
Trong thực tế y khoa, chưa từng có bằng chứng nào chứng minh một chế độ ăn đơn lẻ có thể chữa khỏi bệnh ung thư [1]. Một tổng quan nghiên cứu về giáo dục dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư đã chỉ ra rằng, quan niệm các chế độ ăn uống đặc biệt có thể chữa khỏi ung thư là một trong những hiểu lầm thường gặp nhất ở người bệnh và gia đình [1]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh, việc tuân thủ các hướng dẫn dinh dưỡng phòng ngừa ung thư không đồng nghĩa với việc được đảm bảo tuyệt đối sẽ không mắc bệnh [1].
Tại Ấn Độ, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2023 tại khu vực nông thôn Tamil Nadu trên các đối tượng là người chăm sóc bệnh nhân ung thư cho thấy, quan niệm sai lầm về việc các sản phẩm thảo dược có thể chữa khỏi ung thư vẫn tồn tại rất phổ biến trong cộng đồng [2]. Việc tin tưởng mù quáng vào các bài thuốc tự truyền miệng như mơ muối khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn phát hiện và điều trị kịp thời.
Quan niệm 2: Thay thế hoàn toàn thuốc và phác đồ điều trị y khoa
Nhiều người bệnh vì tin vào tính chất "tự nhiên" của mơ muối đã tự ý bỏ thuốc huyết áp, thuốc kháng sinh hoặc từ chối hóa xạ trị. Đây là một sai lầm trực tiếp đe dọa đến tính mạng.
Một khảo sát được công bố vào năm 2008 tại phòng khám ngoại trú xạ trị ở Delhi, Ấn Độ, đã ghi nhận rằng các quan niệm sai lầm và nhận thức sai lệch về ung thư rất phổ biến [3]. Hậu quả của các niềm tin sai lệch này là thời gian trung bình người bệnh trì hoãn đi khám bác sĩ sau khi nghi ngờ có bệnh lên tới 2 năm [3]. Đáng chú ý, chỉ có 1/3 số bệnh nhân trong nghiên cứu tin rằng bệnh ung thư có thể phát hiện ở giai đoạn sớm và có thể chữa khỏi [3].
Nguy hiểm hơn, việc từ bỏ điều trị chính quy để theo đuổi các liệu pháp thay thế làm tăng vọt nguy cơ tử vong. Một nghiên cứu năm 2019 về tin giả liên quan đến các phương pháp trị liệu thay thế cho thấy, bệnh nhân mắc các loại ung thư có thể điều trị bằng y học hiện đại nhưng lại từ bỏ để chọn liệu pháp thay thế có nguy cơ tử vong cao gấp 2 đến 5 lần [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự quan tâm đến các liệu pháp thay thế ở bệnh nhân ung thư đã gia tăng mạnh, từ 25% trong giai đoạn thập niên 1970 - 1980 lên mức 49% sau năm 2000 [4].
Nghiên cứu tại Pakistan năm 2023 thực hiện trên 300 phụ nữ cũng cho thấy 47,5% người tham gia tin rằng các thầy chữa tâm linh và y học thay thế có thể chữa khỏi ung thư vú [5]. Sự nhẹ dạ đối với các liệu pháp dân gian như mơ muối đang tạo ra gánh nặng lớn cho hệ thống y tế khi bệnh nhân quay lại bệnh viện ở giai đoạn quá muộn.
Quan niệm 3: "Lọc sạch máu" và kiềm hóa cơ thể tức thì
Rất nhiều thông tin quảng cáo cho rằng mơ muối mang tính kiềm mạnh, giúp "kiềm hóa dòng máu" và loại bỏ hoàn toàn độc tố ra khỏi cơ thể. Người ta tin rằng cơ thể bị axit hóa là nguyên nhân sinh ra mọi bệnh tật và chỉ cần ăn mơ muối mỗi ngày là máu sẽ được lọc sạch.
Về mặt sinh học, cơ thể con người sở hữu hệ thống cân bằng nội môi cực kỳ phức tạp và chính xác thông qua hoạt động của phổi, thận và các hệ đệm hóa học. Độ pH của máu luôn được duy trì ổn định trong khoảng 7,35 đến 7,45. Không có bất kỳ loại thực phẩm nào, kể cả mơ muối, có thể làm thay đổi trực tiếp độ pH sinh lý của dòng máu tuần hoàn.
Khái niệm "lọc sạch máu" bằng việc ăn mơ muối hoàn toàn là một chiêu trò quảng cáo ngụy khoa học. Các cơ quan đảm nhận vai trò thanh lọc thực sự của cơ thể là gan và thận. Việc tiêu thụ quá mức mơ muối vốn có hàm lượng natri rất cao còn vô tình gây áp lực nặng nề lên thận, cản trở chức năng bài tiết tự nhiên của cơ quan này.
Quan niệm 4: Trị dứt điểm mọi bệnh nhiễm trùng và virus
Một ngộ nhận khác là xem mơ muối như một chất kháng sinh tự nhiên có thể tiêu diệt tất cả các loại vi khuẩn, nấm và virus trong cơ thể. Trong các giai đoạn dịch bệnh bùng phát, nhiều nguồn tin thiếu căn cứ đã kêu gọi người dân ngậm mơ muối để phòng ngừa và điều trị các bệnh lây truyền qua đường hô hấp.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 về các sản phẩm gian lận và ngụy khoa học trong đại dịch COVID-19 chỉ ra rằng, thông tin sai lệch về các biện pháp khắc phục tại nhà tuyên bố chữa khỏi bệnh đã gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng [6]. Nghiên cứu chỉ rõ nhiều tuyên bố về thảo dược hay bài thuốc dân gian thiếu bằng chứng lâm sàng xác thực; hầu hết chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) hoặc thử nghiệm trên động vật (in vivo) với quy mô mẫu rất hạn chế [6].
Thực tế, các hoạt chất trong quả mơ khi thử nghiệm trong ống nghiệm ở điều kiện nồng độ cao có thể ghi nhận hoạt tính ức chế vi sinh vật nhất định. Tuy nhiên, điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc ăn mơ muối vào đường tiêu hóa sẽ tạo ra tác dụng tiêu diệt virus trong hệ thống tuần hoàn hay đường hô hấp của con người [6]. Việc phụ thuộc vào các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng lâm sàng khiến người bệnh bỏ qua giai đoạn vàng để dùng thuốc đặc hiệu.
Quan niệm 5: Càng ăn nhiều càng bổ, sử dụng không giới hạn
Không ít người cho rằng vì mơ muối là sản phẩm thiên nhiên nên ăn bao nhiêu cũng an toàn, thậm chí ăn cả chục quả mỗi ngày để bồi bổ. Đây là thói quen ăn uống tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với hệ thống tim mạch và thận.
Để bảo quản quả mơ trong thời gian dài mà không bị hư hỏng, quy trình làm umeboshi truyền thống đòi hỏi một lượng muối rất lớn, nồng độ muối thường chiếm từ 10% đến 20% trọng lượng quả mơ. Việc ăn liên tục nhiều quả mơ muối đồng nghĩa với việc cơ thể tiếp nhận một lượng natri khổng lồ trong thời gian ngắn.
Dư thừa natri là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng giữ nước, làm tăng thể tích tuần hoàn và gây tăng huyết áp kịch phát. Lâu dài, thói quen ăn mặn không kiểm soát từ mơ muối làm tổn thương thành mạch, tăng nguy cơ suy tim, đột quỵ và làm trầm trọng thêm các bệnh lý về thận.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng mơ muối?
Mặc dù là món ăn truyền thống thơm ngon, mơ muối không phải là thực phẩm phù hợp cho tất cả mọi người. Một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi dùng:
Người mắc bệnh tăng huyết áp và bệnh tim mạch: Do hàm lượng muối cực kỳ cao, người bệnh tim mạch cần hạn chế tối đa việc tiêu thụ umeboshi. Việc ăn mơ muối thường xuyên có thể làm giảm hiệu quả của các loại thuốc hạ huyết áp và làm bùng phát các cơn tăng huyết áp nguy hiểm.
Người có bệnh lý về thận: Thận là cơ quan chịu trách nhiệm đào thải lượng natri dư thừa ra khỏi cơ thể. Những người bị suy thận, viêm cầu thận hoặc có tiền sử sỏi thận nếu ăn nhiều mơ muối sẽ khiến thận bị quá tải, dẫn đến tình trạng phù nề và suy giảm chức năng thận nhanh chóng.
Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng: Quả mơ muối có hàm lượng axit citric và axit hữu cơ tương đối cao. Việc ăn umeboshi khi bụng đói hoặc ăn quá nhiều có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, làm trầm trọng thêm cảm giác ợ chua, nóng rát và đau thượng vị.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Trẻ nhỏ chưa hoàn thiện chức năng thận để xử lý lượng muối cao, trong khi người cao tuổi thường tiềm ẩn nhiều bệnh lý tim mạch chưa được chẩn đoán. Cả hai nhóm này chỉ nên dùng một lượng rất nhỏ để tạo hương vị, không nên dùng thường xuyên.
Hướng dẫn thưởng thức mơ muối umeboshi đúng cách và an toàn
Để tận hưởng hương vị của mơ muối mà vẫn bảo đảm an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng nên coi umeboshi như một loại gia vị hoặc món ăn kèm thay vì một vị thuốc chữa bệnh.
Về liều lượng, người trưởng thành khỏe mạnh không nên ăn quá 1 quả mơ muối mỗi ngày. Nếu quả mơ có kích thước lớn và vị quá mặn, bạn chỉ nên dùng một nửa quả hoặc chia nhỏ ra cho các bữa ăn. Đối với những người cần hạn chế muối, có thể ngâm quả mơ trong nước ấm khoảng 10-15 phút trước khi dùng để giảm bớt độ mặn.
Về cách dùng, bạn có thể dầm một mẩu nhỏ mơ muối vào bát cháo hoa nóng, ăn kèm cơm trắng hoặc pha vào nước ấm để uống giải nhiệt nhẹ nhàng vào buổi sáng. Việc kết hợp một lượng nhỏ mơ muối với các món canh rau củ cũng là cách giúp tăng hương vị tự nhiên mà không cần nêm thêm quá nhiều bột ngọt hay muối ăn.
Mơ muối umeboshi thực chất chỉ là một nét văn hóa ẩm thực truyền thống, mang lại trải nghiệm ngon miệng và bổ sung hương vị cho bữa ăn gia đình. Món ăn này hoàn toàn không có khả năng thay thế thuốc men, không thể chữa khỏi ung thư hay thanh lọc cơ thể như những lời đồn thổi vô căn cứ. Người tiêu dùng cần tỉnh táo tiếp nhận thông tin, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề về sức khỏe.
