Mơ muối umeboshi giảm dị ứng thời tiết: Đúng hay sai?

Mỗi khi thời tiết thay đổi, không ít người phải đối mặt với các triệu chứng khó chịu như hắt hơi liên tục, ngứa mũi, chảy nước mắt do dị ứng thời tiết. Gần đây, nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn mơ muối umeboshi – món ăn truyền thống nổi tiếng của Nhật Bản – để cắt cơn dị ứng và tăng sức đề kháng.

Thực tế, tuyên bố mơ muối umeboshi có thể chữa khỏi dị ứng thời tiết là chưa chính xác. Khoa học hiện mới ghi nhận một số hoạt chất trong quả mơ có tác dụng ức chế giải phóng histamin trên mô hình tế bào và chuột thí nghiệm, đồng thời có mối liên hệ dịch tễ học ở phụ nữ, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định hiệu quả điều trị trên người.

Cơ chế gây dị ứng và vai trò của tế bào mast

Khi cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường như phấn hoa hay sự thay đổi nhiệt độ, độ ẩm, hệ thống miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng loại I qua trung gian globulin miễn dịch E (IgE) ^[1]. Dị ứng làm tăng lượng kháng thể IgE bất thường, từ đó gắn lên các thụ thể trên màng tế bào mast ^[2].

Tế bào mast là các tế bào miễn dịch giữ vai trò then chốt trong phản ứng viêm và dị ứng ^[2]. Khi dị nguyên liên kết với phức hợp IgE trên màng, tế bào mast bị kích thích và trải qua quá trình mất hạt ^[2]. Quá trình mất hạt này đồng thời giải phóng histamin cùng enzyme beta-hexosaminidase ra ngoài mô xung quanh ^[2].

Chính histamin và các chất trung gian gây viêm là thủ phạm trực tiếp dẫn đến hiện tượng giãn mạch, sưng phù niêm mạc, ngứa ngáy và sổ mũi [1, 2]. Do đó, việc tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng ngăn chặn quá trình giải phóng hạt của tế bào mast được xem là hướng đi tiềm năng để kiểm soát phản ứng dị ứng ^[2].

Nghiên cứu dịch tễ học về quả mơ tại Nhật Bản

Để tìm hiểu mối liên hệ giữa thói quen ăn mơ truyền thống và bệnh dị ứng, một nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang thí điểm đã được công bố vào năm 2018 tại tỉnh Wakayama, Nhật Bản ^[1]. Nghiên cứu này khảo sát thói quen ăn quả mơ ume (Prunus mume) và các biểu hiện dị ứng, bao gồm viêm mũi dị ứng, trên 563 người trưởng thành gồm 288 nam giới và 275 phụ nữ ^[1].

Sau khi các nhà khoa học hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu như độ tuổi, bệnh mắc kèm và các loại thuốc đang sử dụng, kết quả cho thấy nhóm phụ nữ có tần suất ăn mơ cao có tỷ lệ xuất hiện triệu chứng dị ứng thấp hơn rõ rệt ^[1]. Cụ thể, tỷ số chênh (OR) ghi nhận được là 0,49 với khoảng tin cậy 95% nằm trong khoảng 0,25 đến 0,97 ^[1].

Tuy nhiên, mối liên hệ tích cực này lại không thể hiện rõ ràng trên nhóm nam giới tham gia nghiên cứu ^[1]. Đây chỉ là một khảo sát dịch tễ học mang tính quan sát, chưa đủ để chứng minh mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa việc ăn mơ và khả năng dứt điểm dị ứng thời tiết ^[1].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm và trên động vật

Bên cạnh khảo sát dịch tễ học, các nhà khoa học đã thực hiện thêm các thử nghiệm sinh học để tìm hiểu cơ chế tác động của quả mơ Prunus mume ^[1]. Trong thí nghiệm in vivo, chiết xuất từ quả mơ được cho chuột uống để đánh giá phản ứng phản vệ qua da thụ động (PCA) gây ra bởi IgE ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả mơ đường uống đã làm suy giảm đáng kể phản ứng PCA và hạn chế tình trạng mất hạt của tế bào mast ở chuột ^[1].

Để xác định chính xác các hoạt chất mang lại lợi ích này, các nhà nghiên cứu đã sử dụng dòng tế bào mast RBL-2H3 để thử nghiệm ^[1]. Kết quả phân tích ghi nhận 5 hợp chất trong quả mơ có khả năng ức chế quá trình giải phóng hạt của tế bào mast qua trung gian IgE, bao gồm: vanillin, axit syringic, protocatechuic aldehyde, lyoniresinol và axit p-coumaric ^[1].

Một công bố khoa học khác vào năm 2022 cũng trích dẫn dữ liệu cho thấy hợp chất 3,4-dihydroxybenzaldehyde (DHB) tách chiết từ hạt của cây Prunus mume có khả năng ức chế sự giải phóng enzyme beta-hexosaminidase khi tế bào RBL-2H3 bị kích thích mất hạt bởi kháng nguyên ^[2]. Nồng độ ức chế một nửa (IC50) của hoạt chất DHB từ hạt mơ được xác định là 0,6 mM ^[2]. Các nghiên cứu này giải thích vì sao chiết xuất quả mơ có tiềm năng làm dịu phản ứng giải phóng histamin [1, 2].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các kết quả sinh học ban đầu rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các dữ liệu hiện có. Hầu hết các thử nghiệm xác định cơ chế ức chế giải phóng histamin mới chỉ dừng lại ở mô hình nuôi cấy tế bào mast (RBL-2H3) hoặc trên mô hình da chuột thí nghiệm [1, 2].

Từ phòng thí nghiệm đến đời sống thực tế là một khoảng cách rất lớn. Nghiên cứu trên người duy nhất được ghi nhận mới dừng ở mức khảo sát cắt ngang 563 người tại một địa phương của Nhật Bản, và tác dụng liên quan chỉ mới ghi nhận ở nữ giới ^[1]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để xác định liều lượng điều trị, tính an toàn dài hạn hay hiệu quả thực sự của mơ muối trên bệnh nhân viêm mũi dị ứng thời tiết.

Thêm vào đó, các hoạt chất được nghiên cứu thường là dạng chiết xuất tinh khiết hoặc nồng độ đậm đặc [1, 2]. Mơ muối umeboshi bán trên thị trường là thực phẩm chế biến sẵn, hàm lượng các chất sinh học có thể hao hụt qua quá trình ngâm muối, đồng thời đi kèm lượng muối vô cùng cao. Do đó, việc coi mơ muối là một phương thuốc điều trị dị ứng là nhận định phóng đại, thiếu căn cứ.

Những hiểu lầm thường gặp về quả mơ muối

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn càng nhiều mơ muối thì cơ thể càng nhanh hết dị ứng". Dị ứng thời tiết là bệnh lý liên quan đến cơ địa phản ứng quá mẫn của hệ miễn dịch ^[1]. Mơ muối không thể thay đổi hoàn toàn hệ miễn dịch hay tiêu diệt dị nguyên.

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng hạt mơ ngâm cũng có tác dụng tương tự và cố gắng nhai cả hạt mơ để trị bệnh. Mặc dù nghiên cứu có nhắc đến hoạt chất DHB từ hạt Prunus mume ^[2], đây là hoạt chất đã qua tinh chế trong phòng thí nghiệm. Việc tự ý sử dụng hạt quả mơ tươi hoặc chế biến không đúng cách có thể tiềm ẩn rủi ro ngộ độc hợp chất cyanide tự nhiên.

Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc xịt mũi, thuốc kháng histamin do bác sĩ kê đơn để chuyển sang ăn mơ muối khi thời tiết trở lạnh. Việc ngừng phác đồ chuẩn y khoa có thể khiến tình trạng viêm niêm mạc xoang, nghẹt mũi và ngứa mắt trở nên trầm trọng, dễ dẫn đến viêm xoang hoặc nhiễm trùng hô hấp thứ phát.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng mơ muối?

Mơ muối umeboshi được chế biến qua phương pháp ngâm ướp truyền thống với lượng muối rất lớn. Do đó, nhóm người sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Người mắc bệnh tăng huyết áp, bệnh tim mạch: Lượng natri cao trong mơ muối có thể gây giữ nước, làm tăng gánh nặng cho tim và khiến huyết áp tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.
• Bệnh nhân suy thận, bệnh thận mạn tính: Khả năng đào thải muối của thận bị suy giảm, việc ăn thực phẩm nhiều muối dễ gây phù nề và tăng áp lực cầu thận.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản: Quả mơ ume có vị rất chua cùng lượng axit hữu cơ cao, kết hợp nồng độ muối đậm đặc có thể kích thích niêm mạc dạ dày, gây đau thượng vị và ợ chua dữ dội.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung mơ muối đều đặn vào thực đơn nhằm tránh các tương tác thuốc không mong muốn hoặc quá tải ion natri.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu yêu thích hương vị của mơ muối umeboshi và muốn sử dụng như một món ăn hỗ trợ dinh dưỡng thông thường, bạn có thể áp dụng theo các gợi ý sau:

• Liều lượng hợp lý: Chỉ nên dùng nửa quả đến tối đa 1 quả mơ muối mỗi ngày. Không nên lạm dụng ăn liên tục nhiều quả trong một bữa.
• Cách chế biến giảm mặn: Ngâm quả mơ vào nước ấm khoảng 5-10 phút trước khi ăn để bớt vị mặn gắt. Có thể dầm mơ muối vào một cốc nước ấm cùng một lát gừng để uống vào buổi sáng hoặc những ngày trời trở lạnh.
• Kết hợp trong bữa ăn: Dùng mơ muối dầm nhỏ trộn cùng cơm trắng, nấu cháo hoa thanh đạm hoặc làm gia vị chấm nhẹ cho rau củ luộc. Vị chua thanh tự nhiên của mơ giúp kích thích vị giác rất tốt.
• Biện pháp phòng dị ứng thời tiết đi kèm: Đeo khẩu trang khi ra ngoài trời gió, giữ ấm vùng cổ họng, rửa mũi bằng nước muối sinh lý hàng ngày, vệ sinh phòng ngủ sạch sẽ và duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước.

Mơ muối umeboshi là một nét văn hóa ẩm thực truyền thống và chứa đựng các hợp chất tự nhiên có tiềm năng ức chế giải phóng chất trung gian gây dị ứng trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, món ăn này không phải là "thần dược" trị dứt điểm viêm mũi hay dị ứng thời tiết. Người bệnh nên xem mơ muối như một món gia vị hỗ trợ, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe an toàn.