Nhiều người lao động nặng hoặc tập luyện cường độ cao muốn áp dụng chế độ ăn ketogenic để giảm mỡ nhưng lo ngại suy giảm thể lực. Câu hỏi đặt ra là nên chọn chế độ ăn Keto chuẩn (SKD) hay nạp lại carbohydrate định kỳ theo Keto chu kỳ (CKD) để duy trì sức bền và năng lượng làm việc.
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào so sánh trực tiếp giữa SKD và CKD trên nhóm người lao động chân tay nặng nhọc. Dữ liệu từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng và phân tích tổng hợp trên vận động viên cho thấy cả hai dạng keto đều không mang lại ưu thế về sức mạnh hay sức bền so với chế độ ăn đủ carbohydrate [1], [2]. Việc nạp carb ngắt quãng ở CKD thậm chí có thể làm gián đoạn quá trình thích nghi sinh học với thể ceton [3].
Định nghĩa Keto chuẩn (SKD) và Keto chu kỳ (CKD)
Chế độ ăn ketogenic chuẩn (SKD) yêu cầu giới hạn lượng carbohydrate nghiêm ngặt, thường dưới 30 gam mỗi ngày, hoặc tỷ lệ năng lượng gồm 70% chất béo, 20% chất đạm và 10% carbohydrate [4]. Chế độ này buộc cơ thể chuyển đổi nguồn năng lượng chính từ glucose sang thể ceton và oxy hóa chất béo [4], [5].
Keto chu kỳ (CKD) là biến thể nạp lại carbohydrate định kỳ. Người thực hiện tuân thủ keto nghiêm ngặt trong 5 đến 6 ngày, sau đó nạp lượng lớn carbohydrate chiếm 60% đến 70% tổng năng lượng trong 1 đến 2 ngày tiếp theo nhằm tái tạo lượng glycogen dự trữ trong cơ bắp [4], [6].
Nghiên cứu thực tế: Keto chu kỳ tác động thế nào đến thể lực?
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2020 so sánh chế độ ăn keto chu kỳ (CKD) với chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng (RD) trên 25 nam thanh niên tập kháng lực và aerobic trong 8 tuần [1]. Nhóm CKD gồm 13 người và nhóm RD gồm 12 người [1].
Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều giảm cân nặng, mỡ cơ thể và chỉ số BMI như nhau [1]. Tuy nhiên, nhóm CKD bị sụt giảm khối lượng nạc và tổng lượng nước trong cơ thể, trong khi nhóm ăn cân bằng dinh dưỡng giữ nguyên được khối nạc [1]. Về thể lực, nhóm CKD không cải thiện được sức mạnh cơ bắp hay sức bền; ngược lại, nhóm ăn đủ carb gia tăng đáng kể sức mạnh bài ép chân, kéo xô cũng như tăng mức tiêu thụ oxy đỉnh [1]. Phân tích dấu ấn sinh học từ nghiên cứu này năm 2023 cũng ghi nhận CKD làm giảm nồng độ yếu tố tăng trưởng FGF21 và không kích thích được các myokine có lợi cho cơ bắp như musclin so với chế độ ăn cân bằng [7].
Keto chuẩn và nguy cơ giảm hiệu suất làm việc nặng
Nhiều người kỳ vọng SKD giúp duy trì năng lượng ổn định thông qua việc đốt mỡ. Tuy nhiên, một phân tích tổng hợp năm 2022 trên 18 nghiên cứu ở vận động viên và người tập luyện cho thấy chế độ ăn giàu carbohydrate vượt trội hơn keto về hiệu suất tính giờ, sức mạnh tối đa 1-RM và khối lượng nạc [2]. Chế độ ăn keto làm giảm sức mạnh tối đa 1-RM trung bình 5,7% và không phù hợp cho các hoạt động thể lực cường độ cao [2].
Một tổng quan năm 2023 cũng kết luận chế độ ăn keto làm suy giảm rõ rệt hiệu suất trong giai đoạn tập luyện tăng cường độ, không có lợi thế so với chế độ ăn thông thường giàu carbohydrate [5]. Dù một thử nghiệm ngắn hạn 3 tuần trên vận động viên Taekwondo cho thấy keto giảm mệt mỏi ở bài kiểm tra Wingate [8], bằng chứng tổng thể cho thấy thiếu carb hạn chế đáng kể khả năng phát lực nhanh và liên tục [2], [5].
Nạp carb ngắt quãng: Trở ngại từ quá trình thích nghi ceton
Ý tưởng của CKD là mượn ngày nạp carb để bù đắp năng lượng làm việc nặng mà vẫn giữ được lợi ích đốt mỡ. Dù vậy, cơ chế sinh học cho thấy việc nạp carb gián đoạn có thể gây phản tác dụng [3].
Quá trình cơ thể thích nghi hoàn toàn để sử dụng thể ceton (keto-adaptation) đòi hỏi phải hạn chế carbohydrate liên tục tối thiểu từ 10 đến 14 ngày [3]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng những người tiêu thụ carbohydrate ngắt quãng trong quá trình ăn keto có xu hướng bị giảm khả năng dung nạp các bài tập thể lực [3]. Việc chuyển đổi liên tục giữa trạng thái ketosis và nạp carb khiến cơ thể không kịp tối ưu hóa bộ máy sử dụng mỡ, đồng thời lượng glycogen tích lũy trong 1-2 ngày nạp lại không đủ duy trì cho nhiều ngày lao động nặng nhọc sau đó [1], [3].
Điều nghiên cứu chưa thể trả lời
Các nghiên cứu hiện có bộc lộ nhiều khoảng trống lớn khi áp dụng vào đời sống lao động thực tế:
- Thiếu nghiên cứu trực tiếp trên người lao động chân tay: Các dữ liệu hiện tại chỉ tập trung vào vận động viên, người tập thể hình hoặc nam thanh niên trẻ tập thể thao [1], [2], [8].
- Chưa có thử nghiệm đối đầu trực tiếp giữa SKD và CKD trên cùng một nhóm vận động nặng kéo dài; đa số các thử nghiệm đều so sánh keto với chế độ ăn thông thường [1], [2].
- Chưa rõ an toàn dài hạn: Tác động của việc chu kỳ hóa carb liên tục trong nhiều tháng đối với cân bằng điện giải và chức năng chuyển hóa ở người làm việc nặng trong môi trường nhiệt độ cao vẫn chưa được làm rõ.
Ai nên thận trọng?
Người làm công việc chân tay nặng nhọc, công nhân xây dựng, thợ cơ khí hoặc người phải bốc vác cường độ cao kéo dài cần hết sức thận trọng trước khi áp dụng SKD hay CKD. Việc thiếu hụt glycogen và giảm khối nước nội bào có thể gây chóng mặt, mất sức, chuột rút và giảm phản xạ trong khi vận động [1], [2].
Người có tiền sử bệnh lý tim mạch, đái tháo đường đang dùng thuốc, hoặc người có vấn đề về chuyển hóa không nên tự ý áp dụng các chu kỳ nạp xả carb mà chưa có chỉ định và giám sát y tế [4], [6].
Lời khuyên cho người lao động thể lực
Nếu tính chất công việc đòi hỏi sức mạnh cơ bắp và sức bền liên tục, bằng chứng khoa học cho thấy việc duy trì một chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, cung cấp đủ carbohydrate là lựa chọn an toàn và hiệu quả hơn việc cắt giảm carb nghiêm ngặt [1], [2], [5].
Trong trường hợp muốn giảm cân, việc giảm tổng năng lượng nạp vào trên nền chế độ ăn cân bằng vẫn bảo tồn được khối cơ nạc và thể lực tốt hơn so với áp dụng keto chu kỳ [1]. Nếu vẫn muốn thử nghiệm nạp carb theo hoạt động thể lực, cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để tính toán lượng calo phù hợp, tránh tình trạng hạ đường huyết hoặc kiệt sức khi đang làm việc.
Chế độ ăn keto chuẩn hay keto chu kỳ đều không phải giải pháp tối ưu để nâng cao hiệu suất cho các hoạt động thể lực nặng [1], [2]. Việc nạp carb định kỳ không giúp CKD vượt trội hơn chế độ ăn đủ chất, thậm chí còn gây nguy cơ mất cơ nạc và cản trở sự thích nghi của cơ thể [1], [3]. Người làm việc nặng nên ưu tiên chế độ ăn cân bằng để đảm bảo sức khỏe và an toàn lao động.



