Ashwagandha (sâm Ấn Độ) trở thành thảo dược phổ biến nhờ tác dụng giảm lo âu, hỗ trợ giấc ngủ và cân bằng căng thẳng. Nhiều người coi đây là giải pháp tự nhiên lành tính thay thế thuốc. Tuy nhiên, thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng đối với các nhóm bệnh lý cụ thể.
Dù mang lại một số lợi ích sinh học, ashwagandha không phù hợp cho mọi cơ địa. Thảo dược này tác động mạnh lên hệ nội tiết, hệ thống miễn dịch và quá trình chuyển hóa, có thể gây hại cho 4 nhóm đối tượng chính.
Cơ chế sinh học tạo nên rủi ro
Ashwagandha tác động trực tiếp đến trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA), làm thay đổi nồng độ hormone cortisol tự do trong máu [1]. Sự can thiệp vào nồng độ cortisol giải thích khả năng làm dịu thần kinh, nhưng đồng thời gây tác dụng phụ buồn ngủ kéo dài [2].
Thảo dược này kích thích hoạt động miễn dịch tế bào, gia tăng nồng độ kháng thể immunoglobulin và thúc đẩy phóng thích cytokine [2]. Dược tính này khiến hệ thống phòng ngự của cơ thể tăng mức kích hoạt. Ngoài ra, chiết xuất rễ cây có khả năng thúc đẩy bài tiết hormone tuyến giáp triiodothyronine (T3) và thyroxine (T4), can thiệp trực tiếp vào chức năng nội tiết giáp [3].
Nhóm 1: Người mắc bệnh lý tuyến giáp hoặc đang dùng thuốc tuyến giáp
Thực nghiệm cho thấy ashwagandha làm tăng đáng kể hormone giáp. Do đó, người đang điều trị bệnh tuyến giáp tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này [2].
Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2018 tại Bệnh viện Sudbhawana (Ấn Độ) trên 50 bệnh nhân suy giáp cận lâm sàng (TSH từ 4,5-10 muIU/L, tuổi từ 18-50) đã phân ngẫu nhiên người bệnh uống 600 mg chiết xuất rễ ashwagandha mỗi ngày hoặc giả dược trong 8 tuần [3]. Kết quả ghi nhận nhóm can thiệp cải thiện đáng kể TSH (p < 0,001), T3 (p = 0,0031) và T4 (p = 0,0096) so với giả dược [3]. Nghiên cứu cho thấy dược tính kích thích tuyến giáp rõ rệt [3].
Nguy cơ nhiễm độc giáp (nồng độ hormone giáp dư thừa trong tuần hoàn) từ việc tự ý dùng thảo dược này đã được ghi nhận trên lâm sàng [4]. Báo cáo năm 2022 ghi nhận bệnh nhân nữ 73 tuổi bị nhịp nhanh trên thất, triệu chứng cường giáp và TSH giảm sâu sau 2 năm tự dùng chiết xuất rễ ashwagandha trị suy giáp [4]. Triệu chứng và chỉ số sinh hóa bình phục hoàn toàn sau khi dừng uống [4]. Nhiễm độc giáp không điều trị có thể dẫn đến loạn nhịp tim hoặc cơn bão giáp nguy hiểm tính mạng [4].
Báo cáo năm 2024 ghi nhận trường hợp nam giới 47 tuổi người Nhật Bản, tiền sử khỏe mạnh, bị viêm tuyến giáp không đau (painless thyroiditis) và nhiễm độc giáp sau 2 tháng uống ashwagandha [5]. Bệnh nhân mệt mỏi, sốt về đêm, sụt cân, tiêu chảy, đau đầu; các triệu chứng và chỉ số tuyến giáp bình phục sau khi dừng thảo dược [5]. Do đó, người bệnh tuyến giáp hoặc người đang dùng thuốc nội tiết giáp chống chỉ định dùng ashwagandha nếu không có chỉ định y khoa [2].
Nhóm 2: Người mắc bệnh tự miễn
Hệ miễn dịch của người mắc bệnh tự miễn (như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ, đa xơ cứng) tự tấn công các mô lành trong cơ thể.
Các đánh giá y học ghi nhận ashwagandha làm tăng nồng độ immunoglobulin và kích hoạt phản ứng cytokine [2]. Tác động này có thể thúc đẩy hệ miễn dịch tấn công mô cơ thể dữ dội hơn, khiến bệnh bùng phát hoặc trở nặng [2]. Người mắc các bệnh lý tự miễn cần tránh hoàn toàn việc sử dụng ashwagandha để bảo vệ hệ miễn dịch [2].
Nhóm 3: Người chuẩn bị phẫu thuật
Sử dụng thảo dược tự nhiên trước khi can thiệp ngoại khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro tương tác. Tác động điều hòa miễn dịch của ashwagandha can thiệp vào phản ứng viêm và ức chế khả năng phục hồi phẫu thuật [2].
Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật phải thông báo cho bác sĩ phẫu thuật về việc đang dùng ashwagandha và tuân thủ hướng dẫn ngừng thảo dược trước khi can thiệp mổ [2]. Ngừng thảo dược giúp kiểm soát biến chứng miễn dịch, ngăn ngừa nguy cơ hạ huyết áp hoặc an thần quá mức trong quá trình gây mê.
Nhóm 4: Người có biểu hiện rối loạn thần kinh cơ và tiền sử bệnh lý
Dù được đánh giá là thảo dược an thần giúp hỗ trợ giải tỏa lo âu [1], ashwagandha có thể gây ra tác dụng phụ thần kinh hiếm gặp nhưng nghiêm trọng.
Báo cáo lâm sàng năm 2025 ghi nhận một nam giới khỏe mạnh xuất hiện loạn trương lực cơ cấp tính (acute-onset dystonia) sau khi dùng ashwagandha, với các cơn co thắt cơ liên tục không kiểm soát và tư thế bất thường [1], [6]. Triệu chứng biến mất hoàn toàn khi bệnh nhân dừng thảo dược và điều trị triệu chứng [1], [6]. Bất kỳ ai có tiền sử co thắt cơ hoặc nhạy cảm thần kinh cần hết sức cẩn trọng.
Về vấn đề gan và chuyển hóa, nghiên cứu quan sát tiến cứu năm 2025 trên 191 người trưởng thành khỏe mạnh (18-65 tuổi) dùng chiết xuất rễ ashwagandha chuẩn hóa liên tục 12 tháng ghi nhận men gan không biến đổi đáng kể: ALT từ 31,31 ± 9,28 IU/L lên 33,68 ± 6,80 IU/L; AST từ 30,61 ± 7,18 IU/L thành 29,02 ± 4,63 IU/L [7]. Mặc dù men gan ổn định trên người khỏe mạnh trong thử nghiệm này [7], người có bệnh gan hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan vẫn cần tham vấn y tế trước khi dùng thảo dược để tránh quá tải chuyển hóa.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Bên cạnh các ca báo cáo biến cố bất lợi, dữ liệu an toàn tổng quát của ashwagandha ghi nhận kết quả khả quan trên người khỏe mạnh. Thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên năm 2021 trên 80 người khỏe mạnh tại Ấn Độ dùng 300 mg chiết xuất rễ hoặc giả dược 2 lần/ngày trong 8 tuần không ghi nhận bất thường về huyết học, sinh hóa gan hay chức năng giáp [8].
Nghiên cứu 12 tháng năm 2025 cũng cho thấy nồng độ cortisol giảm đáng kể (p < 0,001), testosterone tăng (p < 0,05), và điểm chất lượng sống SF-12 cải thiện rõ rệt [7]. Trong nghiên cứu này, chỉ có 18 biến cố bất lợi nhẹ tự thoái lui mà không cần can thiệp [7].
Tuy nhiên, các bằng chứng này chủ yếu thực hiện trên người khỏe mạnh, với quy mô mẫu vừa phải (từ vài chục đến dưới 200 người) [7], [8]. Số liệu an toàn trên người có bệnh lý chuyển hóa nền, phụ nữ mang thai hoặc nhóm người cao tuổi có nhiều bệnh đi kèm còn rất hạn chế.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng
Hiểu lầm lớn nhất là xem ashwagandha là "thảo dược hoàn toàn không có tác dụng phụ". Thực tế, ashwagandha có thể gây khó chịu tiêu hóa, tiêu chảy, đau đầu và ngủ gà gật [2].
Nhiều người lầm tưởng thảo dược mang lại tác dụng tức thì như tân dược. Dược liệu cần nhiều thời gian tích lũy trong máu để đạt nồng độ điều trị so với dược phẩm tổng hợp [2]. Người cần kiểm soát triệu chứng cấp tính không nên tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc được kê đơn [2].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Người khỏe mạnh muốn dùng ashwagandha để giảm căng thẳng cần chú ý liều lượng được nghiên cứu là 300 mg uống 2 lần mỗi ngày [8] hoặc 600 mg một lần mỗi ngày [3]. Tránh dùng liều cao vượt mức kiểm chứng.
Nên dùng sau bữa ăn để giảm thiểu cảm giác khó chịu dạ dày [2]. Do tác dụng làm dịu hệ thần kinh và giảm cortisol dẫn đến buồn ngủ [2], thời điểm dùng phù hợp là vào buổi tối trước khi đi ngủ, tránh dùng trước khi lái xe hay vận hành máy móc.
Thảo dược tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh mẽ và luôn tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc. Người tiêu dùng không tự ý sử dụng ashwagandha để điều trị bệnh nền nếu không có hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.
