Cây cỏ tím (Viola betonicifolia) là một loại thảo dược mọc tự nhiên tại nhiều quốc gia và từ lâu đã được y học dân gian sử dụng để trị chứng khó tiêu hoặc táo bón [1]. Trước sự gia tăng của các trào lưu dùng thảo mộc tự nhiên để bồi bổ sức khỏe, nhiều người đã tìm kiếm loại cây này mà không nắm rõ các rủi ro độc tính tiềm ẩn. Việc sử dụng dược liệu truyền miệng thiếu kiểm soát có thể dẫn đến nhiều nguy hại khôn lường cho cơ thể.
Vậy những ai không nên dùng cây cỏ tím, và loại cây này có gây hại cho gan cùng các cơ quan nội tạng hay không? Phụ nữ mang thai, người mắc bệnh suy gan, suy thận tuyệt đối không được tự ý dùng loại thảo mộc này do hiện chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn trên các đối tượng nhạy cảm.
Cơ chế tác động và những hoạt chất có trong cây cỏ tím
Cây cỏ tím chứa nhiều nhóm hoạt chất thực vật sinh học như ancaloit (alkaloid), saponin và flavonoid [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 qua phân tích sắc ký đã ghi nhận hai hoạt chất chính gồm quercetin và axit n-hexadecanoic [2]. Những thành phần này thể hiện khả năng giảm phản ứng viêm thông qua việc ức chế các phân tử gây viêm trong cơ thể [2].
Bên cạnh các chất có hoạt tính sinh học, phân tích năm 2021 chỉ ra cây cỏ tím còn chứa nhóm peptide mạch vòng rất bền vững gọi là cyclotide [3]. Nhóm hợp chất này vốn đóng vai trò như một cơ chế tự vệ hóa học của thực vật chống lại các loài gây hại trong tự nhiên [3]. Ngoài ra, loại thảo mộc này còn tác động lên hệ thần kinh phó giao cảm ở ruột, gây co bóp cơ trơn tiêu hóa và thúc đẩy việc đào thải phân [1].
Giới hạn an toàn và dữ liệu độc tính cấp
Dữ liệu an toàn ban đầu của cây cỏ tím đã được đo lường thông qua các thử nghiệm độc tính cấp trên động vật thí nghiệm [2], [4]. Nghiên cứu năm 2022 theo quy chuẩn OECD 425 xác nhận chiết xuất methanol của cây cỏ tím an toàn khi dùng cho động vật ở mức liều lên tới 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể [2]. Trong mô hình này, mức liều 500 mg/kg cho hiệu quả kháng viêm rõ rệt và tương đương với thuốc giảm đau hạ sốt đối chứng [2].
Đánh giá tổng quan năm 2019 cũng ghi nhận chiết xuất methanol thô và phân đoạn n-hexane an toàn trên chuột thí nghiệm BALB/c ở các mức liều 500, 1000 và 2000 mg/kg dùng đường tiêm phúc mạc [4]. Chuột thí nghiệm duy trì trạng thái hoàn toàn bình thường suốt 24 giờ theo dõi [4]. Mặc dù độc tính cấp tính đường dùng ngắn hạn ở mức liều này là thấp trên động vật gặm nhấm, điều đó không đồng nghĩa loại cây này tuyệt đối lành tính khi dùng lâu dài trên người [2], [4].
Nguy cơ độc tính cho tế bào và hàm lượng kim loại nặng
Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp trên chuột không ghi nhận tử vong ở liều dưới 2000 mg/kg, các thử nghiệm độc tính tế bào lại cho kết quả rất đáng lo ngại [4]. Thử nghiệm trên ấu trùng tôm nước mặn (brine shrimp) cho thấy dịch chiết nước có nồng độ gây chết 50% mẫu thử (LC50) ở mức 46 mcg/mL, dịch chiết chloroform có LC50 là 56 mcg/mL, và ở nồng độ 1000 mcg/mL thì chiết xuất methanol cùng chloroform gây độc tế bào tới 100% [4]. Đồng thời, các phân đoạn chiết xuất từ toàn cây cỏ tím cũng thể hiện tính độc thực vật rất mạnh làm ức chế sinh trưởng của bèo tấm Lemna minor từ 73% đến 85% [4].
Bên cạnh nguy cơ độc tế bào ở nồng độ cao, hàm lượng kim loại tích tụ trong cây cỏ tím là một mối nguy hại đặc biệt đối với gan và thận [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2012 khi tiến hành định lượng vi chất trên toàn cây Viola betonicifolia đã chỉ ra rằng hàm lượng crom trong hầu hết các mẫu thử vượt rất xa ngưỡng giới hạn an toàn cho phép đối với thảo dược [5]. Căn cứ theo mức liều 15 g/70 kg/ngày (tương đương 214 mg/kg thể trọng) mà các thầy thuốc dân gian thường kê đơn, việc tích lũy lượng crom quá cao qua đường uống dài ngày sẽ tạo gánh nặng thải độc cực lớn, tiềm ẩn nguy cơ tổn thương tế bào gan và gây độc tính cho gan [5].
Hiểu lầm thường gặp về độ an toàn của thảo dược banafsha
Nhiều người lầm tưởng rằng vì cây cỏ tím được dùng làm chất bổ sung dinh dưỡng truyền thống nên có thể nấu nước uống thay trà hằng ngày mà không có tác dụng phụ [5], [1]. Nghiên cứu năm 2012 cho thấy cây khô giàu đạm (15,70%), chất béo (18,70%), chất xơ (39,01%) và vitamin C (150 mg/100 g) [5]. Tuy nhiên, giá trị dinh dưỡng thuần túy không thể triệt tiêu nguy cơ độc chất kim loại nặng và độc tính tế bào khi sử dụng không qua tinh chế [4], [5].
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem các thử nghiệm nuôi cấy tế bào như bằng chứng khẳng định thảo mộc này hoàn toàn vô hại trên cơ thể người [6]. Một nghiên cứu năm 2021 nhận thấy chiết xuất lá cây duy trì tỷ lệ sống của tế bào gốc trung mô người (hMSC) ở mức 86,50% và bảo tồn cấu trúc tế bào tốt [6]. Dù vậy, dữ liệu ống nghiệm này không phản ánh được quá trình chuyển hóa phức tạp tại gan, quá trình lọc tại cầu thận hay sự lắng đọng kim loại nặng khi uống toàn bộ thảo mộc vào cơ thể người [6], [5].
Ai cần kiêng hoàn toàn và thận trọng khi dùng cỏ tím?
Chưa có nghiên cứu an toàn nào được thực hiện trên phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú; dữ liệu hiện có chỉ giới hạn trên mô hình động vật thí nghiệm, tế bào và thực vật thủy sinh [2], [4], [6], [1]. Cây cỏ tím kích thích co bóp cơ trơn tiêu hóa thông qua hệ cholinergic [1], nên việc dùng thảo mộc này có thể tiềm ẩn nguy cơ gây co thắt ngoài ý muốn. Do đó, phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú phải kiêng hoàn toàn loại thảo dược này để tránh các biến cố nguy hiểm.
Người có tiền sử bệnh gan, suy gan hoặc men gan cao cần tuyệt đối tránh dùng [5]. Gan là cơ quan đầu tiên chuyển hóa và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các hợp chất thực vật cũng như gánh nặng đào thải kim loại crom vượt ngưỡng quy chuẩn trong cây [5]. Việc dùng dược liệu chưa kiểm soát dễ kích hoạt các phản ứng viêm mô gan và hủy hoại tế bào gan [5].
Người mắc bệnh suy thận hoặc rối loạn tiêu hóa mạn tính cũng thuộc nhóm đối tượng phải tránh xa [5], [1]. Hàm lượng khoáng chất và crom vượt chuẩn làm tăng áp lực lọc cầu thận, đẩy nhanh tiến trình suy giảm chức năng thận [5]. Đồng thời, tác động kích thích nhuận tràng thông qua thụ thể cholinergic và ức chế 19% enzyme acetylcholinesterase của chiết xuất cây có thể gây tiêu chảy cấp, rối loạn nhu động ruột và mất cân bằng điện giải nghiêm trọng ở người có hệ tiêu hóa yếu [1].
Cách ứng xử đúng và khuyến cáo sử dụng thực tế
Hiện nay, y học hiện đại chưa có liều dùng tiêu chuẩn an toàn của cỏ tím cho bất kỳ bệnh lý nào trên người. Các dữ liệu về liều lượng kháng viêm như 500 mg/kg hay tác dụng nhuận tràng ở mức 30 đến 100 mg/kg mới chỉ được ghi nhận trên chuột [2], [1]. Người dân không được tự ý thu hái cây tươi, phơi khô sắc nước uống hoặc tự chế biến các bài thuốc dân gian theo kinh nghiệm truyền miệng [5].
Nếu có nhu cầu sử dụng các chế phẩm bổ sung thảo dược có thành phần cỏ tím, người tiêu dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế. Cần kiểm tra nghiêm ngặt nguồn gốc xuất xứ, chứng nhận kiểm nghiệm độc chất và hàm lượng kim loại nặng như crom để tránh nguy cơ nhiễm độc âm thầm [5]. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng, tiêu chảy liên tục, vàng da, mệt mỏi hoặc nước tiểu sẫm màu, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.
Cỏ tím Viola betonicifolia mang tiềm năng dược lý về kháng viêm và nhuận tràng nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ độc tính tế bào cùng hàm lượng crom vượt ngưỡng cho phép [2], [4], [5]. Người dân không nên coi đây là thảo dược lành tính để tự ý sử dụng bừa bãi. Việc bảo vệ sức khỏe đòi hỏi thái độ cẩn trọng, tôn trọng các bằng chứng khoa học và luôn luôn tham vấn y khoa chuyên nghiệp trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu lạ nào vào cơ thể.
