Ngải thơm (tên khoa học là Artemisia dracunculus, thường gọi là tarragon) là loại rau gia vị quen thuộc trong nhiều món ăn phương Tây và Trung Đông. Nhiều người coi đây là loại thảo mộc lành tính, thậm chí tìm mua các dạng chiết xuất cô đặc để bồi bổ sức khỏe hàng ngày.
Tuy nhiên, ngải thơm chứa các hoạt chất sinh học có khả năng tác động mạnh lên hệ thống đông máu [1]. Nếu dùng liều cao dạng dịch chiết hoặc thực phẩm bổ sung, loại thảo dược này có thể gây nguy hiểm cho một số đối tượng nhạy cảm.
Ngải thơm ảnh hưởng đến máu như thế nào?
Quá trình đông máu tự nhiên là cơ chế bảo vệ cơ thể, giúp bịt kín vết thương để ngăn ngừa mất máu. Khi mạch máu bị tổn thương, tiểu cầu sẽ kết dính vào thành mạch, tụ lại với nhau và tiết ra các chất kích hoạt chuỗi đông máu [2].
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm phát hiện chiết xuất lá ngải thơm chứa nhiều dẫn xuất coumarin – hợp chất tự nhiên có tác dụng làm chậm quá trình đông máu [1]. Khi các chất này đi vào máu, chúng can thiệp vào các yếu tố đông máu huyết tương và ức chế trực tiếp hoạt động của tiểu cầu [1, 2].
Ở mức độ phân tử, chiết xuất ngải thơm làm thay đổi đặc tính bám dính của tế bào máu [2]. Điều này khiến tiểu cầu khó kết cụm và giảm tiết protein kích hoạt đông máu [2]. Do đó, thời gian hình thành cục máu đông bị kéo dài đáng kể [1].
Bằng chứng khoa học về khả năng chống đông của ngải thơm
Năm 2015, một nghiên cứu trong ống nghiệm trên mẫu máu người đã kiểm tra đặc tính chống đông của các phân đoạn chiết xuất lá ngải thơm [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo thời gian prothrombin (PT) và chỉ số tỷ số chuẩn hóa quốc tế (INR) [1].
Kết quả cho thấy phần chiết xuất giàu coumarin tinh chế từ bã cây ngải thơm sau khi cất tinh dầu thể hiện hoạt tính chống đông tốt nhất [1]. Cụ thể, chiết xuất ngải thơm bằng cồn methanol ở nồng độ 5% đã kéo chỉ số INR lên mức tối đa là 2,34, trong khi giá trị INR ở huyết tương bình thường chỉ là 1,05 [1]. Điều này chứng minh ngải thơm có khả năng làm loãng máu rõ rệt trong điều kiện thí nghiệm [1].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2007 đã phân tích sâu hơn về tác động của ngải thơm lên tiểu cầu người [2]. Nghiên cứu sử dụng chiết xuất thô bằng methanol và phân đoạn chloroform từ lá ngải thơm ủ với tiểu cầu người ở các nồng độ tương đương 25 đến 200 microgam bột lá khô trên mỗi mililít [2]. Tiểu cầu sau đó được kích hoạt bằng thrombin rồi đánh giá độ bám dính [2].
Kết quả ghi nhận ở nồng độ 200 microgam/ml, chiết xuất thô methanol ức chế độ bám dính của tiểu cầu tới 50%, còn phân đoạn chloroform ức chế tới 60% [2]. Đồng thời, hiện tượng tự ngưng kết tiểu cầu và bài tiết protein của tế bào cũng sụt giảm [2].
Một nghiên cứu so sánh thực hiện năm 2008 trên tiểu cầu người tiếp tục củng cố dữ liệu này [3]. Khi ủ tiểu cầu với chiết xuất ngải thơm ở nồng độ 200 microgam/ml trong 60 phút rồi kích hoạt bằng thrombin 0,25 U/ml, độ bám dính của tiểu cầu vào bề mặt phủ laminin giảm 51% [3]. Tác động này đi kèm với sự suy giảm khả năng ngưng kết và bài tiết protein của tiểu cầu [3].
Tuy nhiên, các dữ liệu này đều xuất phát từ nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) trên mẫu máu hoặc tiểu cầu phân lập [1, 2, 3]. Hiện vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người sống để xác định chính xác liều lượng gây hại thực tế qua đường ăn uống thông thường.
3 nhóm người cần hết sức thận trọng khi dùng ngải thơm liều cao
Dựa trên cơ chế tác động lên tiểu cầu và các yếu tố đông máu, có 3 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý nguy cơ xuất huyết:
Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu: Thuốc chống đông y khoa (như dẫn xuất coumarin hay các thuốc kháng vitamin K) và thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin) vốn đã làm giảm khả năng hình thành cục máu đông [1, 6]. Chiết xuất ngải thơm cũng chứa dẫn xuất coumarin và ức chế tiểu cầu mạnh [1, 2]. Khi kết hợp hai thứ này, tác dụng chống đông có thể bị cộng dồn, làm tăng vọt chỉ số INR ngoài tầm kiểm soát và dẫn đến nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng [1].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc can thiệp y tế có xâm lấn: Trong và sau phẫu thuật, cơ thể cần cơ chế đông máu hoạt động trơn tru để kiểm soát tình trạng chảy máu tại vết mổ. Dùng ngải thơm nồng độ cao làm suy giảm sự bám dính và ngưng kết tiểu cầu tới 50-60% [2, 3]. Điều này có thể khiến vết thương chảy máu kéo dài, khó cầm máu trong quá trình mổ và làm tăng biến chứng hậu phẫu.
Người có rối loạn chảy máu hoặc bệnh lý làm tăng nguy cơ xuất huyết: Những bệnh nhân suy giảm chức năng thận hoặc có chỉ số nguy cơ chảy máu cao (như điểm HAS-BLED cao) vốn đã bị suy giảm khả năng ngưng kết tiểu cầu tự nhiên [4]. Việc nạp thêm các chất có hoạt tính kháng đông từ chiết xuất ngải thơm [1, 2] sẽ khiến rủi ro xuất huyết dưới da, chảy máu tiêu hóa hoặc xuất huyết nội tạng tăng lên.
Hiểu lầm thường gặp: Cứ là thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối
Rất nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên có thể sử dụng thoải mái mà không cần đo đếm liều lượng. Thực tế, nhiều loại thuốc hiện đại có nguồn gốc từ chính các hợp chất tự nhiên trong cây cỏ [1].
Các bài thuốc dân gian tại Iran từ lâu đã dùng ngải thơm như một chất làm loãng máu tự nhiên [2, 3]. Y học hiện đại chứng minh niềm tin này có cơ sở sinh học rõ ràng: ngải thơm chứa hoạt chất có khả năng thay đổi chỉ số đông máu tương đương các thuốc kháng đông [1]. Vì vậy, việc tùy tiện uống bột lá ngải thơm cô đặc hoặc thực phẩm chức năng chứa ngải thơm liều cao không hề vô hại.
Một hiểu lầm khác là đánh đồng việc ăn ngải thơm như gia vị với việc uống chiết xuất liều cao. Rắc một vài nhánh ngải thơm tươi vào món súp hoặc nước xốt chỉ cung cấp một lượng rất nhỏ hoạt chất, không đủ để tạo ra biến đổi đông máu nguy hiểm ở người khỏe mạnh. Mối nguy chỉ phát sinh khi người dùng tiêu thụ dịch chiết, viên uống bổ sung có độ cô đặc lớn.
Hướng dẫn sử dụng ngải thơm an toàn trong sinh hoạt
Đối với người khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng lá ngải thơm tươi hoặc khô làm gia vị nấu nướng hàng ngày vẫn an toàn. Bạn hoàn toàn có thể dùng ngải thơm với lượng vừa phải để tăng hương vị cho các món thịt, cá, nước xốt.
Tuy nhiên, nếu bạn thuộc một trong các nhóm nguy cơ đã nêu, cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
Không tự ý mua và sử dụng các sản phẩm bổ sung, viên nang hoặc cồn chiết xuất từ ngải thơm khi chưa tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị.
Nếu bạn chuẩn bị thực hiện phẫu thuật, nhổ răng hoặc thủ thuật xâm lấn, hãy thông báo cho bác sĩ về tất cả các loại thảo dược bạn đang dùng. Thông thường, các chuyên gia y tế sẽ yêu cầu ngừng dùng các sản phẩm thảo mộc có tác tính chống đông trước ngày phẫu thuật.
Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý tim mạch, dùng thuốc kháng đông cần tuyệt đối tránh việc tự ý dùng thêm ngải thơm dạng cô đặc để "hỗ trợ tuần hoàn máu".
Tóm lại, ngải thơm là loại rau gia vị tuyệt vời trong ẩm thực nhưng mang hoạt tính sinh học chống đông máu mạnh ở dạng chiết xuất nồng độ cao [1, 2]. Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc điều trị đông máu cần thận trọng, chỉ nên dùng lượng nhỏ dạng thực phẩm và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.
