Nghể bông (tên khoa học: Polygonum orientale L.) là loài thực vật thuộc họ Rau răm (Polygonaceae), từ lâu xuất hiện trong các bài thuốc dân gian nhờ khả năng thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm đau nhức. Tuy nhiên, nhiều người vẫn lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và có thể tùy tiện sắc uống với liều lượng lớn. Việc sử dụng thiếu hiểu biết loài cây này tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường đối với sức khỏe cơ thể.
Trả lời cho thắc mắc ai không nên dùng nghể bông: phụ nữ có thai hoặc nghi ngờ có thai, người có vấn đề về đường tiêu hóa nhạy cảm, và những bệnh nhân mắc bệnh nền về gan, thận hoặc chuyển hóa phức tạp là 3 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí nên tránh dùng. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy các hợp chất tự nhiên trong nghể bông tác động mạnh mẽ lên chuyển hóa tế bào và hệ bài tiết, đồng thời dữ liệu an toàn trên người còn rất hạn chế [1, 8].
Hoạt chất thực vật trong nghể bông tác động thế nào?
Cây nghể bông chứa rất nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính cao, trong đó nổi bật là nhóm flavonoid oxy hóa mạnh và các dẫn xuất phenolic [1]. Một nghiên cứu phân tích vào năm 2018 sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng khối phổ phân giải cao đã xác định được 27 chất chuyển hóa có trong cây nghể bông [1]. Trong số này, các nhà khoa học đã phân lập được các hợp chất flavonoid đặc thù với khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình sản sinh oxit nitric (NO) khi tế bào bị kích thích gây viêm [1].
Mặc dù các hoạt chất này có tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào thần kinh trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm, chúng cũng đặt ra áp lực chuyển hóa đáng kể lên cơ thể [1]. Khi một lượng lớn các hợp chất sinh học phức tạp đi vào đường tiêu hóa, chúng cần gan xử lý và hệ thống mật, ruột, thận đào thải [2]. Nếu các cơ quan này suy yếu hoặc ở trạng thái nhạy cảm sinh lý, các chất chuyển hóa có thể gây kích ứng niêm mạc ruột hoặc tích tụ độc tính tại chỗ.
3 nhóm người nên tránh hoặc hết sức thận trọng khi dùng nghể bông
Nhóm đầu tiên và quan trọng nhất cần thận trọng là phụ nữ đang mang thai. Theo kinh nghiệm y học cổ truyền, các loài cây thuộc chi Nghể (Polygonum) thường có tính cay nóng, hoạt huyết hoặc gây kích thích co bóp cơ trơn tiêu hóa và tử cung. Nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của nghể bông trên phụ nữ mang thai [1, 2, 8]. Việc tự ý dùng các thảo dược có tính hoạt huyết kích thích trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ động thai hoặc co thắt tử cung nguy hiểm.
Nhóm thứ hai là những người có hệ tiêu hóa yếu, viêm loét dạ dày - ruột hoặc đang bị tiêu chảy mạn tính. Chiết xuất từ các loài nghể chứa nhiều hoạt chất chuyển hóa được đào thải trực tiếp qua đường phân và mật [2]. Một nghiên cứu phân tích đào thải năm 2021 cho thấy các hợp chất của nghể bông như isoorientin, orientin, vitexin, quercitrin, astragalin và axit protocatechuic được bài tiết qua mật và phân ở động vật [2]. Sự hiện diện của các chất này trong ống tiêu hóa có thể gây kích ứng niêm mạc, làm trầm trọng thêm các triệu chứng đầy bụng, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa.
Nhóm thứ ba là người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang mắc các bệnh lý chuyển hóa nặng. Dù nghiên cứu trên chuột năm 2017 ghi nhận chiết xuất cồn từ quả nghể bông liều 0,5 - 1,0 g/kg có khả năng giảm men gan AST, ALT khi bị ngộ độc cấp [3], nhưng tổng tỷ lệ đào thải của các hợp chất chính trong nghể bông qua nước tiểu, phân và mật lại dưới mức 5% trong vòng 48 giờ ở mô hình chuột [2]. Tốc độ đào thải chậm cho thấy các chất có thể lưu lại lâu trong cơ thể, tạo gánh nặng lớn cho người đã có tổn thương gan mạn tính hoặc thận yếu.
Bằng chứng khoa học về độc tính và dược lực học của nghể bông
Để hiểu rõ mức độ an toàn của dược liệu này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính và dược động học trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra độc tính cấp của chiết xuất ethanol từ quả cây nghể bông (Polygonum orientale) trên chuột thí nghiệm [3]. Kết quả kiểm tra cho thấy chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất này vượt quá 10 g/kg thể trọng chuột, cho thấy độc tính cấp tính tương đối thấp ở liều thông thường trên động vật [3].
Cũng trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã gây tổn thương gan cấp ở chuột bằng hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) sau khi cho uống dịch chiết quả nghể bông với các liều 0,1 g/kg, 0,5 g/kg và 1,0 g/kg liên tục 5 ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg có sự thuyên giảm đáng kể nồng độ men gan AST, ALT, kiềm phosphatase (ALP), cùng với sự giảm nồng độ malondialdehyde (MDA), oxit nitric và các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 [3]. Các thành phần sinh học chính được nhận diện gồm axit protocatechuic, taxifolin và quercetin [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 về sự đào thải trên chuột bình thường và chuột mô hình thiếu máu cơ tim lại chỉ ra một khía cạnh đáng lưu tâm khác [2]. Các nhà khoa học đã theo dõi sự bài tiết của 6 hợp chất chính: isoorientin, orientin, vitexin, quercitrin, astragalin và axit protocatechuic [2]. Kết quả chỉ ra rằng lượng đào thải tăng trong 24 giờ đầu và ổn định dần sau 36 đến 48 giờ, nhưng tổng lượng đào thải qua nước tiểu, phân và mật của cả 6 chất này chỉ đạt dưới 5% [2]. Đáng chú ý, ở những cá thể bị bệnh lý tim mạch, đỉnh bài tiết của các hoạt chất còn chậm hơn so với chuột khỏe mạnh bình thường [2].
Giới hạn của các nghiên cứu hiện nay
Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy nghể bông có tiềm năng chống viêm và bảo vệ tế bào mô hình, người dân cần hiểu rõ những giới hạn lớn của kho tàng khoa học hiện hành. Hiện nay, hầu hết các nghiên cứu về nghể bông mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật như chuột gặm nhấm [1, 2, 8]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định liều lượng an toàn tối ưu hoặc ghi nhận các tác dụng phụ lâu dài.
Bên cạnh đó, việc cơ thể đào thải chưa đến 5% các hợp chất hoạt tính chính sau 48 giờ đặt ra câu hỏi lớn về việc các chất còn lại sẽ đi đâu và chuyển hóa ra sao [2]. Sự tích lũy hoạt chất trong mô cơ thể nếu sử dụng dài ngày chưa được làm rõ. Thêm vào đó, việc ngoại suy trực tiếp kết quả từ chuột sang người là thiếu căn cứ y khoa xác đáng, do sự khác biệt lớn về hệ enzym chuyển hóa men gan và cơ địa nhạy cảm giữa các loài.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nghể bông
Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là quan niệm "cây cỏ quanh vườn hoàn toàn vô hại, uống càng đậm càng tốt". Thực tế, mỗi bộ phận của cây nghể bông chứa lượng hoạt chất và độc tố tự nhiên rất khác nhau [1, 2]. Việc tự ý hái cành, lá hoặc rễ cây về sắc đặc để uống với hy vọng trị bệnh nhanh có thể dẫn tới tình trạng ngộ độc, quá tải bài tiết ở gan và thận [2]. Dù LD50 trên chuột cao, phản ứng kích ứng đường tiêu hóa ở người hoàn toàn có thể xảy ra ở liều nhỏ hơn nhiều [3].
Một hiểu lầm khác là đánh đồng công dụng và độc tính của nghể bông với các loài khác cùng chi Polygonum. Chẳng hạn, loài nghể thủy bồn tước (Polygonum hydropiper) từng được thử nghiệm lâm sàng trên 11 người tình nguyện có tiền sử tăng huyết áp với các mức liều từ 200 mg đến 2000 mg/ngày trong 2 tuần mà không gây biến cố bất lợi [4]. Tuy nhiên, dữ liệu an toàn của Polygonum hydropiper hay loài thảo dược khác tuyệt đối không thể dùng để đại diện cho loài nghể bông (Polygonum orientale), bởi thành phần hóa học giữa các loài là hoàn toàn khác biệt [1, 3].
Khuyến nghị áp dụng thực tế và dùng an toàn
Nếu có ý định tiếp cận hay sử dụng nghể bông như một vị thuốc dân gian, người tiêu dùng bắt buộc phải tham vấn ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý khai thác ngoài tự nhiên để làm thuốc vì rất dễ nhầm lẫn loài cây, cũng như nguy cơ tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật, kim loại nặng từ môi trường đất ẩm nơi cây phát triển.
Do thiếu dữ liệu lâm sàng về liều lượng khuyến cáo chính xác trên người, người dân chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải theo đúng đơn thuốc đã được bốc bởi thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề. Không dùng kéo dài liên tục nhiều tuần khi chưa có đánh giá chức năng gan thận định kỳ. Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như cồn cào ruột, đau bụng quặn, buồn nôn hoặc chóng mặt, cần lập tức ngừng sử dụng và đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra.
Nghể bông là một vị thuốc dân gian có hoạt tính sinh học đa dạng nhưng dữ liệu khoa học trên người còn rất non trẻ. Hiểu rõ đối tượng không nên dùng và luôn thận trọng với liều lượng là chìa khóa giúp bảo vệ sức khỏe bản thân, tránh những hậu quả đáng tiếc do việc dùng thảo dược truyền miệng gây ra.
