Thói quen dùng xơ mướp chữa bệnh và những nguy cơ tiềm ẩn
Nhiều người Việt có thói quen phơi khô quả mướp già để lấy xơ mướp làm dụng cụ cọ rửa hoặc đun nước uống làm thuốc trị bệnh. Quan niệm dân gian cho rằng thảo dược từ thiên nhiên luôn lành tính, uống càng nhiều và càng lâu dài thì càng giải độc tốt cho cơ thể.
Tuy nhiên, việc lạm dụng xơ mướp hoặc các bộ phận của cây mướp kéo dài mà không có chỉ định chuyên môn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe. Phụ nữ mang thai, người có hệ tiêu hóa yếu lạnh hoặc người đang dùng một số loại thuốc điều trị cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng dược liệu này kéo dài.
Xơ mướp và phần thịt quả già thực chất chứa nhiều hoạt chất sinh học có tác động dược lý rõ rệt lên cơ thể [1]. Khi đưa vào cơ thể ở nồng độ cao và liên tục, các hoạt chất này có thể gây ra những phản ứng bất lợi không mong muốn.
Thành phần sinh học và cơ chế tác động của chiết xuất từ mướp
Cây mướp thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), là loài cây thân thảo quen thuộc được trồng rộng rãi [1]. Hai loài phổ biến thường được canh tác và sử dụng gồm có Luffa cylindrica (còn gọi là Luffa aegyptiaca) và Luffa acutangula [1], [2].
Phần thịt quả của mướp chứa protein, chất béo, carbohydrate, chất xơ thô, vitamin cùng nhiều nguyên tố khoáng chất [1]. Đáng chú ý, các nhà khoa học đã phân lập được các chất đắng (amaroids), chất nhầy, citrulline, xylan, interferon và saponin tương tự như thành phần có trong nhân sâm [1]. Phần thịt quả già và hạt từ lâu đã được ứng dụng trong y học nhờ khả năng hạ lipid máu, kích thích tim, chống ho, chống viêm và chống nôn [1]. Quả mướp cũng chứa lượng hợp chất phenolic chống oxy hóa cao [1].
Mặc dù các hoạt chất này mang lại nhiều tiềm năng điều trị, chúng cũng tạo ra các kích thích sinh học mạnh mẽ [1]. Saponin và các chất đắng có thể tác động trực tiếp lên niêm mạc ruột và hệ tuần hoàn [1]. Khi sử dụng quá liều hoặc dùng trong thời gian dài, cơ thể có nguy cơ tích tụ độc tính hoặc gặp phản ứng đào thải nguy hiểm [3].
Bằng chứng khoa học về độc tính tiền lâm sàng của cây mướp
Để đánh giá mức độ an toàn của cây mướp thuộc chi Luffa, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật nhằm xác định ngưỡng gây hại [3].
Một bài tổng quan khoa học công bố năm 2018 đã tổng hợp dữ liệu nghiên cứu độc tính cấp tính của chiết xuất lá mướp khía (Luffa acutangula) trên chuột cống trắng chủng Wistar [3]. Thử nghiệm dùng chiết xuất cồn etylic hòa tan trong dung dịch Tween 80 và cho chuột uống ở các mức liều 50, 100, 250, 500, 1.000 và trên 2.000 mg/kg thể trọng [3]. Sau 72 giờ theo dõi, kết quả cho thấy chiết xuất lá không gây triệu chứng nhiễm độc hay tử vong ở mức liều lên tới 2.000 mg/kg [3].
Tuy nhiên, thử nghiệm an toàn đối với dịch chiết quả mướp khía lại cho kết quả đáng báo động [3]. Các nhà nghiên cứu đã sàng lọc độ an toàn của dịch chiết quả qua các dung môi ete, chloroform, ethanol và nước theo hướng dẫn chuẩn OECD 423 [3]. Kết quả ghi nhận mức liều uống 2.000 mg/kg đã gây tử vong tới 50% số động vật thí nghiệm [3]. Điều này chứng tỏ chiết xuất quả mướp chứa độc tính cấp tính đáng kể ở liều cao [3].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2025 về loài Luffa operculata (cùng chi mướp) cũng nhấn mạnh phổ độc tính đáng lo ngại [4]. Nghiên cứu này tổng hợp dữ liệu từ 85 công trình khoa học và chỉ ra rằng các sản phẩm chiết xuất từ loài mướp này gây độc tính trên mô, độc tế bào và gen, độc tính thần kinh cũng như độc tính sinh sản ở các mô hình thí nghiệm in vitro và in vivo [4]. Đáng chú ý, loài thực vật này từng được dùng trong dân gian với mục đích gây sảy thai [4].
Vì sao phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh lạm dụng xơ mướp?
Bằng chứng thực nghiệm đã chỉ ra mối nguy hiểm trực tiếp của các hợp chất trong cây mướp đối với thai nhi [3].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 cho biết các thử nghiệm độc tính cấp tính trong mô hình tiền lâm sàng đã phát hiện đặc tính gây độc cho thai nhi của cây Luffa acutangula [3]. Cụ thể, việc phơi nhiễm với dịch chiết của cây này trong thai kỳ làm giảm trọng lượng của bào thai [3].
Ngoài ra, ghi nhận về loài mướp Luffa operculata cho thấy nó từng được y học dân gian sử dụng để kích thích co bóp và gây sảy thai [4]. Các báo cáo độc tính sinh sản từ các nghiên cứu thực nghiệm là hồi chuông cảnh báo rõ ràng cho phụ nữ trong thời kỳ thai nghén [4]. Việc tùy tiện sắc xơ mướp hay các bộ phận của cây mướp uống kéo dài có thể gây nguy cơ suy dinh dưỡng bào thai hoặc kích thích các cơn co bóp tử cung bất thường [3], [4]. Hiện tại, hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn trên người đối với phụ nữ mang thai, do đó nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng xơ mướp làm thuốc [3].
Người có tỳ vị hư hàn và người dùng thuốc lợi tiểu nên cẩn trọng
Theo quan niệm y học cổ truyền, quả mướp có tính mát, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, tiêu đờm [1]. Tuy nhiên, các đặc tính này lại có thể gây bất lợi cho những người có thể trạng tỳ vị hư hàn.
Những người tỳ vị hư hàn thường có biểu hiện bụng dạ yếu, dễ bị lạnh bụng, đầy hơi, khó tiêu và đi ngoài phân lỏng. Do chiết xuất quả mướp có chứa saponin, chất đắng và các chất nhầy có hoạt tính sinh học mạnh, việc dùng kéo dài có thể gây kích thích đường tiêu hóa [1], [3]. Ở mức liều cao trong nghiên cứu thực nghiệm, các chiết xuất từ quả mướp thậm chí còn gây nhiễm độc nặng [3]. Nếu nạp liên tục các chất này vào cơ thể, người có đường tiêu hóa nhạy cảm sẽ đối mặt với nguy cơ rối loạn nhu động ruột và suy giảm chức năng tiêu hóa.
Bên cạnh đó, việc sử dụng các vị thuốc thanh nhiệt, lợi tiểu tự nhiên như xơ mướp trong thời gian dài cũng cần được theo dõi thận trọng ở người đang dùng thuốc tân dược, đặc biệt là thuốc lợi tiểu hoặc thuốc tim mạch. Mướp được ghi nhận có chứa các hoạt chất có khả năng kích thích tim [1]. Sự phối hợp kéo dài giữa các thành phần thảo dược tác động lên tuần hoàn với thuốc điều trị có thể dẫn đến hiện tượng tương tác thuốc hoặc rối loạn cân bằng điện giải.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Nhiều người lầm tưởng rằng quả mướp ăn hàng ngày rất an toàn nên xơ mướp hay dịch chiết mướp đậm đặc cũng có thể dùng bao nhiêu tùy thích. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nồng độ hoạt chất khi chiết xuất hoặc sắc uống đậm đặc khác xa so với lượng dung nạp từ thực phẩm nấu chín thông thường [3].
Hơn nữa, các dữ liệu về độc tính hiện nay vẫn còn những giới hạn nhất định. Bài tổng quan năm 2018 nhấn mạnh rằng cho đến nay, chưa có nghiên cứu nào được thực hiện trên cơ thể người để đánh giá toàn diện tác động độc tính của Luffa acutangula [3]. Hầu hết các phát hiện về nguy cơ gây độc cho thai nhi, tỷ lệ tử vong 50% ở liều 2.000 mg/kg hay độc tính tế bào mới chỉ được ghi nhận trên động vật gặm nhấm hoặc mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm [3], [4].
Do đó, người dùng không nên vội vàng suy diễn rằng dùng một lượng nhỏ xơ mướp thông thường sẽ gây ngộ độc ngay lập tức, nhưng cũng tuyệt đối không được chủ quan uống thay trà kéo dài từ tháng này qua tháng khác khi chưa có chứng minh an toàn trên người [3].
Hướng dẫn sử dụng xơ mướp an toàn và lời khuyên cân bằng
Đối với người khỏe mạnh bình thường, việc sử dụng quả mướp tươi trong bữa ăn hàng ngày là rất tốt cho sức khỏe [1]. Thịt quả mướp tươi chứa hàm lượng cao các chất chống oxy hóa phenolic và dưỡng chất quý, giúp bảo vệ cơ thể [1]. Người dân nên ăn mướp tươi ngay sau khi thu hoạch hoặc mua về để tránh hiện tượng thâm đen làm giảm giá trị dinh dưỡng và hương vị [1].
Nếu muốn sử dụng xơ mướp khô làm dược liệu hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:
Chỉ sử dụng với lượng vừa phải và theo từng đợt ngắn ngày, tránh uống liên tục kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng [3]. Khi muốn phối hợp xơ mướp với các vị thuốc khác, cần tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền hoặc bác sĩ chuyên khoa.
Phụ nữ đang mang thai, người đang cho con bú và những người có bệnh lý nền về tiêu hóa, tim mạch tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc từ xơ mướp hay chiết xuất mướp cô đặc [1], [3], [4]. Việc lắng nghe cơ thể và tham vấn chuyên môn y tế luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
