Nhiều người tìm đến bột ngọc trai như một giải pháp làm đẹp và bồi bổ sức khỏe tự nhiên lưu truyền từ lâu đời. Tuy nhiên, việc tự ý pha chế và uống loại bột này mỗi ngày có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe đáng lo ngại đối với một số nhóm người.
Thực tế, người có cơ địa tỳ vị hư hàn, người bị sỏi thận, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai là những nhóm cần đặc biệt thận trọng, thậm chí không nên tự ý uống bột ngọc trai. Dù ngọc trai được nghiên cứu về khả năng chống oxy hóa, hiện chưa có dữ liệu khoa học nào xác nhận tính an toàn tuyệt đối của việc uống bột ngọc trai trên các nhóm đối tượng đặc thù này.
Cơ chế tác động sinh học của bột ngọc trai qua lăng kính khoa học
Bột ngọc trai tự nhiên chứa lượng lớn khoáng chất cùng hệ thống protein nền hữu cơ. Trong các phản ứng sinh học, các gốc oxy hóa tự do (ROS) khi sản sinh quá mức sẽ tấn công màng tế bào, gây peroxy hóa lipid màng và oxy hóa protein, dẫn đến tổn thương tế bào và thúc đẩy lão hóa [1]. Tình trạng mất cân bằng giữa ROS và các chất chống oxy hóa tạo ra stress oxy hóa kéo dài, liên quan mật thiết đến cơ chế bệnh sinh của các rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường, phản ứng viêm và bệnh thoái hóa thần kinh [1].
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất từ bột ngọc trai có khả năng chống lại quá trình peroxy hóa màng tế bào. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện bột ngọc trai có tác dụng chống tan máu trong ống nghiệm, giúp bảo vệ tế bào hồng cầu người trước tác nhân 2,20-azobis (2-amidinopropane) dihydrochloride (AAPH) gây tổn hại màng protein và lipid [2]. Bột ngọc trai giúp ức chế đáng kể quá trình peroxy hóa lipid màng và quá trình oxy hóa protein, đồng thời thúc đẩy tăng hoạt tính của enzyme superoxide dismutase (SOD) và nâng cao nồng độ glutathione peroxidase (GSH) nội bào [2].
Bên cạnh đó, các protein chiết xuất từ bột ngọc trai khi thử nghiệm trên tế bào tiền tạo xương MC3T3-E1 bắt nguồn từ vòm sọ chuột sơ sinh và tế bào biểu bì người HaCaT cho thấy sự gia tăng rõ rệt hoạt độ photphatase kiềm (ALP), gia tăng osteocalcin (OCN) và collagen-1 A2 [2]. Sự hình thành các nốt khoáng hóa xương diễn ra tích cực, song hành với khả năng dọn dẹp các gốc tự do tổng hợp như ABTS và DPPH trong ống nghiệm [2]. Tuy nhiên, các tác động tích cực này phần lớn diễn ra ở mức độ tế bào biệt lập, chưa đồng nghĩa với việc dung nạp toàn thân qua đường uống đều an toàn cho mọi người.
Bằng chứng từ các thử nghiệm: Khả năng chống oxy hóa và giới hạn nghiên cứu
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược do Chiu và các cộng sự tiến hành với 20 người tham gia đã đánh giá hiệu quả chống oxy hóa của bột ngọc trai giàu protein [1]. Trong nghiên cứu này, các đối tượng sử dụng bột ngọc trai giàu protein trong 2 tuần để theo dõi sự thay đổi dung tích chống oxy hóa toàn phần trong huyết tương [3]. Kết quả kiểm tra nhân trắc học cho thấy các chỉ số như cân nặng, chiều cao, tỷ lệ mỡ cơ thể và chỉ số khối cơ thể (BMI) không có sự thay đổi đáng kể [3]. Nhóm sử dụng bột ngọc trai không xuất hiện các triệu chứng hay hiện tượng bất thường, qua đó phản ánh tính an toàn bước đầu khi sử dụng ngắn ngày trên đối tượng người trưởng thành khỏe mạnh [3].
Trước đó, các thử nghiệm về hoạt tính dọn gốc tự do cho thấy chiết xuất protein từ ngọc trai làm sạch gốc DPPH phụ thuộc theo nồng độ [3]. Tại nồng độ 5 mg/mL, chiết xuất protein đạt khả năng dọn gốc DPPH là 29%, bột ngọc trai nguyên bản đạt 25%, trong khi phần chiết xuất không chứa protein chỉ dọn được 8% [3]. Khả năng dọn dẹp gốc tự do superoxide anion cũng tăng dần theo nồng độ; ở mức 5 mg/mL, chiết xuất protein dọn được tối đa 30%, bột ngọc trai đạt 13% và chiết xuất không protein đạt 9% [3].
Trên mô hình sinh vật sống, chiết xuất protein ngọc trai ở các nồng độ 10 mcg/mL và 50 mcg/mL đã kéo dài tuổi thọ trung bình của giun tròn Caenorhabditis elegans thêm lần lượt 4,86% (đạt 24 ngày) và 8,48% (đạt 26 ngày) so với mức 23 ngày của nhóm đối chứng [3]. Khi nâng nồng độ lên 100 mcg/mL, tuổi thọ trung bình của giun tăng rõ rệt tới 18,87%, đạt 28 ngày [3]. Tổng quan nghiên cứu năm 2021 cũng nhấn mạnh bột ngọc trai có tiềm năng chống oxy hóa, trong đó dạng siêu nano và siêu vi cho hiệu quả dọn gốc tự do tốt hơn dạng hòa tan trong nước [1].
Mặc dù các dữ liệu này cho thấy tiềm năng chống oxy hóa, các nghiên cứu lâm sàng hiện có quy mô rất nhỏ (chỉ 20 người khỏe mạnh), thời gian can thiệp ngắn (2 tuần) và hoàn toàn chưa được thực hiện trên những nhóm đối tượng nhạy cảm hoặc có bệnh nền [3], [1].
Ứng dụng ngoài da khác hoàn toàn với việc uống trực tiếp
Nhiều người lầm tưởng rằng bột ngọc trai bôi ngoài da có lợi thì việc uống trực tiếp vào bụng cũng sẽ mang lại kết quả tương tự. Trên thực tế, cơ chế hấp thu qua hệ tiêu hóa hoàn toàn khác biệt so với tương tác tại chỗ trên da.
Nghiên cứu về cơ chế tái tạo mô chỉ ra rằng ma trận hòa tan trong nước (WSM) và phân đoạn cặn khoáng MR14 (>14 kDa) từ bột ngọc trai thúc đẩy đáng kể sự tăng sinh của nguyên bào sợi và kích thích tích tụ collagen [2]. Các thành phần này còn kích thích sản xuất chất ức chế mô của metalloproteinase-1 (TIMP-1), đồng thời ức chế hoạt tính của enzyme phân hủy mô MMP-2 và MMP-9 [2]. Trên mô hình vết bỏng sâu độ hai ở loài lợn, dịch chiết xà cừ hòa tan trong nước (WSN) chứa protein hòa tan, một lượng nhỏ vitamin và nguyên tố vi lượng đã đóng vai trò thúc đẩy tái tạo, phục hồi thương tổn [2].
Ở phương diện lâm sàng, một nghiên cứu thực hiện năm 2021 trên 117 bệnh nhân loét tì đè nặng điều trị nội trú từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2019 đã chia bệnh nhân thành 3 nhóm: nhóm dùng kem trĩ Mã Ứng Long Xạ Hương (39 người), nhóm dùng bột ngọc trai (39 người) và nhóm phối hợp cả hai loại (39 người) [4]. Kết quả cho thấy nhóm phối hợp đạt hiệu quả lâm sàng cao hơn, thời gian lành thương ngắn hơn, số lần thay băng ít hơn [4]. Điểm đau theo thang điểm VAS và tỷ lệ tác dụng phụ cũng như diện tích hình thành sẹo ở nhóm phối hợp thấp hơn hẳn so với hai nhóm dùng đơn độc [4].
Những kết quả này chứng minh giá trị của bột ngọc trai trong can thiệp ngoài da hoặc hỗ trợ phục hồi vết thương [2], [4]. Việc dùng tại chỗ không đưa một lượng lớn khoáng chất và canxi vào tuần hoàn tiêu hóa, do đó không thể đánh đồng hiệu quả ngoài da với việc uống vào cơ thể.
Vì sao 4 nhóm đối tượng sau cần thận trọng hoặc không nên uống?
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chính thống về việc uống bột ngọc trai mới chỉ được ghi nhận trên một nhóm nhỏ người trưởng thành khỏe mạnh [3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của việc uống bột ngọc trai trên phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có vấn đề chuyển hóa hoặc bệnh nhân suy giảm chức năng tiêu hóa.
Nhóm thứ nhất là phụ nữ mang thai: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng nào về việc bột ngọc trai qua đường uống tác động thế nào tới sự phát triển của thai nhi và sức khỏe của người mẹ. Dữ liệu an toàn hiện có chỉ mới dừng lại ở 20 người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai [3], [1]. Thai kỳ là giai đoạn nhạy cảm về cân bằng chuyển hóa khoáng chất; việc tự ý bổ sung các chế phẩm giàu canxi và kim loại tự nhiên chưa được kiểm soát tiêu chuẩn có thể gây mất cân bằng hoặc nguy cơ tích tụ tạp chất. Do đó, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý uống bột ngọc trai khi chưa có chỉ định y khoa.
Nhóm thứ hai là trẻ nhỏ: Cơ thể trẻ em có hệ thống cơ quan tiêu hóa, chức năng lọc của thận và quá trình chuyển hóa canxi chưa hoàn thiện như người lớn. Nghiên cứu tế bào MC3T3-E1 chỉ ra các phân tử từ ngọc trai kích thích mạnh quá trình khoáng hóa xương [2], nhưng tác động lâu dài khi đưa qua đường tiêu hóa của trẻ em chưa từng được nghiên cứu. Việc tự ý cho trẻ nhỏ uống bột ngọc trai có thể gây áp lực lên hệ tiêu hóa và bài tiết non nớt của trẻ.
Nhóm thứ ba là người có nguy cơ hoặc đang mắc bệnh sỏi thận: Bột ngọc trai có thành phần chính là các muối khoáng tự nhiên, chủ yếu là canxi cacbonat liên kết với khung protein hữu cơ. Việc dung nạp thêm nguồn khoáng chất đậm đặc qua đường uống có thể làm tăng gánh nặng bài tiết cho thận, đặc biệt ở những người có cơ địa dễ lắng đọng tinh thể hoặc tiền sử sỏi đường tiết niệu. Hiện tại chưa có nghiên cứu nào chứng minh tính an toàn của bột ngọc trai đối với người bệnh sỏi thận; thử nghiệm của Chiu et al. chỉ theo dõi người khỏe mạnh trong 2 tuần ngắn ngủi [3].
Nhóm thứ tư là người tỳ vị hư hàn: Theo quan niệm cổ truyền, ngọc trai có tính hàn, giải nhiệt. Ở góc độ sinh học hiện đại, các khoáng chất khó tan trong bột ngọc trai đòi hỏi một lượng lớn axit dạ dày để hòa tan và phân giải trước khi hấp thu. Những người có hệ tiêu hóa yếu, bụng dạ kém, dễ đầy hơi, tiêu chảy khi ăn đồ lạnh có thể gặp phải phản ứng khó tiêu hoặc rối loạn tiêu hóa khi dung nạp lượng khoáng không tan này. Thử nghiệm trên người khỏe mạnh không ghi nhận bất thường tiêu hóa [3], nhưng trên người có bệnh lý đường tiêu hóa mãn tính, chưa có nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng bột ngọc trai
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm bột ngọc trai có nguồn gốc tự nhiên nên "uống càng nhiều càng tốt" hoặc có thể "trẻ hóa tế bào tức thì". Mặc dù chiết xuất protein ngọc trai cho thấy khả năng kéo dài tuổi thọ của loài giun C. elegans trong môi trường nuôi cấy [3], [1], kết quả này không đồng nghĩa với việc uống ngọc trai sẽ kéo dài tuổi thọ ở con người. Giun tròn là sinh vật bậc thấp, có hệ thống chuyển hóa và tiếp nhận dinh dưỡng đơn giản, khác biệt hoàn toàn so với cơ chế hấp thu phức tạp của cơ thể người.
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng bột ngọc trai có thể thay thế thuốc chữa bệnh. Một số tài liệu nhắc đến vai trò của việc giảm stress oxy hóa trong ngăn ngừa biến chứng đái tháo đường hay rối loạn thần kinh [1]. Tuy nhiên, tổng quan nghiên cứu khẳng định đây mới chỉ là cơ chế tiềm năng dựa trên các thử nghiệm chống oxy hóa in vitro và in vivo trên động vật, không thể dùng bột ngọc trai để điều trị hoặc thay thế phác đồ y khoa [1].
Hiểu lầm thứ ba là sự thiếu phân biệt giữa bột dùng ngoài và bột dùng đường uống. Thử nghiệm kết hợp bột ngọc trai với kem trĩ Mã Ứng Long trên 117 bệnh nhân loét tì đè chỉ áp dụng bôi rửa ngoài vết thương [4]. Nhiều sản phẩm bột ngọc trai trên thị trường được sản xuất phục vụ mục đích mỹ phẩm, chưa qua quy trình tinh chế thực phẩm hoặc dược phẩm, có thể chứa tạp chất không phù hợp cho đường ruột. Kích thước hạt cũng là yếu tố quan trọng: các hạt siêu nano và siêu vi thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do tốt hơn hạt thô [1], nhưng nếu quy trình sản xuất không đạt chuẩn, việc nuốt các hạt khoáng kích thước không đồng đều có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày.
Lời khuyên áp dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Nếu có nhu cầu sử dụng bột ngọc trai, người tiêu dùng cần có cách tiếp cận thận trọng và khoa học. Thay vì vội vã dùng qua đường uống, việc ưu tiên sử dụng ngoài da qua các sản phẩm mỹ phẩm đã được kiểm định là hướng đi an toàn hơn đối với đa số mọi người. Các phân tích cho thấy protein ma trận trong ngọc trai giúp kích thích nguyên bào sợi và hỗ trợ tăng sinh collagen tại chỗ mà không ảnh hưởng tới hệ tiêu hóa nội tạng [2].
Đối với những ai vẫn muốn sử dụng qua đường uống để bổ sung chất chống oxy hóa, bắt buộc phải chọn sản phẩm có chứng nhận an toàn thực phẩm rõ ràng, ghi rõ nguồn gốc xuất xứ và quy chuẩn tinh chế. Tuyệt đối không tự ý nghiền vỏ ngọc trai thô hoặc mua các loại bột không nhãn mác trôi nổi trên thị trường để pha nước uống.
Chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không dùng liên tục kéo dài vì dữ liệu an toàn lâm sàng hiện tại mới chỉ kiểm nghiệm trong khung thời gian 2 tuần trên người khỏe mạnh [3]. Bất kỳ ai có bệnh nền về thận, đường tiêu hóa hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng.
Nhìn chung, bột ngọc trai là một nguồn nguyên liệu tiềm năng với khả năng chống oxy hóa đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm [2], [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng vẫn còn rất khiêm tốn. Đối với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có vấn đề về thận và tỳ vị hư hàn, việc không tự ý uống bột ngọc trai là giải pháp phòng ngừa rủi ro cần thiết để bảo vệ sức khỏe.
