Cà chua là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn nhiều cà chua hoặc uống nước ép cà chua mỗi ngày có thể giúp hạ huyết áp và làm sạch lòng mạch.

Các nghiên cứu khoa học thực tế cho thấy các hoạt chất sinh học trong cà chua, đặc biệt là chiết xuất chứa lycopene tự nhiên, có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu ở mức độ khiêm tốn. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào dạng chế phẩm, liều lượng sử dụng và tình trạng sức khỏe cụ thể của từng người.

Cơ chế tác động của phức hợp dưỡng chất từ cà chua

Hiện tượng căng thẳng oxy hóa và các phản ứng viêm mạn tính được xác định là những yếu tố tham gia trực tiếp vào cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp nguyên phát [1]. Sự gia tăng của các gốc tự do gây tổn thương tế bào nội mô mạch máu, làm giảm tính đàn hồi và cản trở hoạt động lưu thông máu [1].

Cà chua chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên mạnh mẽ. Bên cạnh lycopene, thịt quả và hạt cà chua còn chứa các sắc tố carotenoid không màu như phytoene và phytofluene, cùng với vitamin E và beta-carotene [1, 5]. Các hợp chất này tạo nên một hệ thống phòng thủ chống oxy hóa, giúp vô hiệu hóa các gốc tự do và làm chậm quá trình xơ vữa động mạch [1, 5].

Đáng chú ý, các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận rằng lycopene tổng hợp đơn lẻ không đem lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt [1, 6]. Tác dụng giãn mạch và kiểm soát áp lực máu chỉ xuất hiện khi cơ thể tiếp nhận phức hợp dưỡng chất toàn phần từ cà chua, nơi lycopene phối hợp hiệp đồng cùng các carotenoid khác [1].

Các thử nghiệm lâm sàng thực tế nói gì?

Để đánh giá chính xác tác động của cà chua lên huyết áp, nhiều nhóm nghiên cứu quốc tế đã thực hiện các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt trên người.

Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược năm 2019 đã khảo sát hiệu quả của phức hợp dưỡng chất cà chua (TNC) trên các bệnh nhân tăng huyết áp chưa qua điều trị [1]. Nghiên cứu so sánh các liều TNC tương đương 5 mg, 15 mg và 30 mg lycopene với 15 mg lycopene tổng hợp và giả dược trong vòng 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy chỉ có các nhóm dùng TNC chuẩn hóa liều 15 mg hoặc 30 mg lycopene mới ghi nhận sự sụt giảm đáng kể huyết áp tâm thu trung bình [1]. Nhóm dùng liều thấp 5 mg lycopene hoặc dùng 15 mg lycopene tổng hợp đơn độc đều không mang lại thay đổi có ý nghĩa thống kê [1]. Phân tích sinh khả dụng trong 4 tuần cũng chỉ ra nồng độ lycopene, phytoene và phytofluene trong máu tăng phụ thuộc theo liều lượng, và chỉ nồng độ đạt được từ liều TNC 15 mg trở lên mới tương quan với lợi ích giảm áp [1].

Trước đó, một thử nghiệm năm 2005 kéo dài 16 tuần do Engelhard và cộng sự thực hiện trên 31 bệnh nhân tăng huyết áp độ 1, không có bệnh lý nền kèm theo và chưa từng dùng thuốc hạ áp [2, 5]. Thiết kế nghiên cứu gồm 4 tuần dùng giả dược, tiếp theo là 8 tuần can thiệp với 250 mg chiết xuất cà chua chuẩn hóa (chứa 15 mg lycopene) mỗi ngày, và kết thúc bằng 4 tuần dùng giả dược [2, 5]. Kết quả cho thấy trong giai đoạn can thiệp, huyết áp tâm thu giảm đáng kể từ 144 mmHg xuống 134,02 mmHg (hoặc 134 mmHg), và huyết áp tâm trương giảm từ 87,44 mmHg xuống 83,38 mmHg [2, 5]. Dấu ấn peroxy hóa lipid (TBARS) cũng giảm từ 4,58 nmol/mg xuống 3,81 nmol/mg, trong khi giai đoạn giả dược không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi huyết áp nào [2].

Năm 2009, một thử nghiệm bắt chéo mù đôi tiếp tục kiểm tra tác dụng bổ sung chiết xuất cà chua ở 50 bệnh nhân tăng huyết áp mức độ vừa đang dùng 1-2 loại thuốc điều trị nhưng huyết áp chưa kiểm soát tối ưu [3]. Những người này được phân ngẫu nhiên dùng viên chiết xuất cà chua chuẩn hóa (chứa 15 mg lycopene) hoặc viên giả dược chứa dầu đậu nành trong hai giai đoạn kéo dài 6 tuần mỗi đợt [2, 3]. Sau 6 tuần bổ sung chiết xuất cà chua, huyết áp tâm thu của hai nhóm giảm mạnh từ 145,8 mmHg xuống 132,2 mmHg và từ 140,4 mmHg xuống 128,7 mmHg [3]. Huyết áp tâm trương giảm tương ứng từ 82,1 mmHg xuống 77,9 mmHg và từ 80,1 mmHg xuống 74,2 mmHg [3]. Nồng độ lycopene trong huyết thanh tăng từ 0,11 micromol/L lên 0,30 micromol/L, tương quan chặt chẽ với mức giảm huyết áp tâm thu [3].

Kết quả từ các phân tích gộp và những bằng chứng trái chiều

Bên cạnh các thử nghiệm ghi nhận kết quả khả quan, bức tranh y văn tổng thể vẫn cho thấy những giới hạn nhất định.

Một phân tích gộp dạng mạng lưới công bố năm 2021 dựa trên 11 nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã so sánh nhiều dạng chế phẩm cà chua khác nhau [4]. Phân tích trên 8 thử nghiệm (617 người) đo huyết áp tâm thu và 7 thử nghiệm (501 người) đo huyết áp tâm trương cho thấy: chiết xuất cà chua chuẩn hóa (STE) làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 5,89 mmHg so với giả dược, nhưng tác động lên huyết áp tâm trương không có ý nghĩa thống kê [6, 7]. Khi phân tích riêng phân nhóm bệnh nhân tăng huyết áp, mức giảm đạt 8,09 mmHg đối với huyết áp tâm thu và 4,25 mmHg đối với huyết áp tâm trương [4]. Các dạng khác như chế độ ăn chứa cà chua nguyên quả, chế phẩm không chứa lycopene hoặc lycopene tổng hợp không đem lại hiệu quả nhất quán [6, 7].

Một tổng quan hệ thống khác ghi nhận bổ sung lycopene giúp giảm huyết áp tâm thu lên tới 5,66 mmHg, đồng thời người có nồng độ lycopene huyết tương cao nhất giảm 26% nguy cơ nhồi máu cơ tim và 37% tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch [5]. Dù vậy, một bài tổng quan dạng ô (umbrella review) lưu ý rằng dù tiêu thụ cà chua an toàn và có lợi, chất lượng bằng chứng tổng thể của các nghiên cứu vẫn chưa đạt mức cao [5].

Thực tế cũng có các nghiên cứu không tìm thấy tác dụng. Năm 2012, Thies và cộng sự tiến hành thử nghiệm lâm sàng mù đơn trong 16 tuần trên 225 người thừa cân mức độ vừa (độ tuổi 40-65) và không ghi nhận bất kỳ thay đổi có ý nghĩa nào về huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương hay vận tốc sóng mạch [6]. Tương tự, một thử nghiệm năm 2009 trên 36 người tiền tăng huyết áp so sánh việc dùng sô-cô-la đen, viên chiết xuất cà chua (15 mg lycopene) và giả dược cũng kết luận huyết áp không thay đổi có ý nghĩa thống kê sau 6 tháng theo dõi [7]. Một phân tích gộp quy mô lớn năm 2023 trên 34 nghiên cứu can thiệp cũng chỉ ra lycopene giúp giảm chỉ số oxy hóa malondialdehyde (MDA), nhưng việc tiêu thụ lycopene và cà chua không làm thay đổi đáng kể huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, mỡ máu hay cân nặng [8].

Hiểu lầm phổ biến: Cà chua không thể thay thế thuốc hạ áp

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chăm chỉ uống nước ép cà chua hay ăn cà chua sống mỗi ngày thì có thể bỏ bớt thuốc kê đơn hoặc chữa khỏi hoàn toàn chứng tăng huyết áp. Đây là quan niệm sai lầm và có thể dẫn tới những biến cố tim mạch nguy hiểm.

Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất cà chua chuẩn hóa liều cao chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa huyết áp ở mức độ vừa phải, với mức giảm trung bình dao động khoảng 5 đến 8 mmHg đối với huyết áp tâm thu [4]. Hiệu quả này không đủ mạnh để kiểm soát các đợt tăng huyết áp cấp tính hoặc thay thế các phác đồ điều trị nền tảng [2, 3]. Hơn nữa, việc ăn cà chua tự nhiên cung cấp lượng carotenoid rất dao động, khó đạt được hàm lượng chuẩn hóa đồng nhất như trong các viên chiết xuất của thử nghiệm lâm sàng [1, 6].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù cà chua là thực phẩm lành tính, việc lạm dụng hoặc bổ sung chiết xuất liều cao vẫn cần sự cẩn trọng ở một số đối tượng:

  • Bệnh nhân đang dùng thuốc hạ áp: Những người đang điều trị bằng thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn kênh canxi hay thuốc lợi tiểu nếu muốn sử dụng các sản phẩm bổ sung chiết xuất cà chua hàm lượng cao cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ hạ huyết áp quá mức [3].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Cà chua tự nhiên chứa hàm lượng kali đáng kể; người suy thận cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng kali nạp vào cơ thể để phòng ngừa rối loạn nhịp tim.
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản: Tính axit tự nhiên trong cà chua có thể gây kích ứng niêm mạc, dẫn đến ợ nóng và cồn cào vùng thượng vị.
  • Người có cơ địa dị ứng: Bất kỳ dấu hiệu ngứa ngáy, nổi mề đay hay khó thở sau khi dùng các chế phẩm từ cà chua đều cần được ngừng lại ngay lập tức.

Hướng dẫn kết hợp cà chua vào chế độ ăn khoa học

Để tận dụng tối đa giá trị sinh học của cà chua trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng nên lưu ý phương pháp chế biến và thời điểm sử dụng:

  • Nấu chín cùng chất béo lành mạnh: Carotenoid và lycopene trong cà chua là các hoạt chất tan trong chất béo. Việc nấu chín cà chua cùng một lượng nhỏ dầu thực vật (như dầu ô liu hoặc dầu hạt) sẽ phá vỡ thành tế bào thực vật, giúp cơ thể hấp thu lycopene hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ ăn sống.
  • Không lạm dụng muối khi chế biến: Khi nấu canh, làm sốt cà chua, tuyệt đối không nêm nếm quá mặn. Việc tiêu thụ nhiều muối natri sẽ trực tiếp làm tăng gánh nặng lên thành mạch, triệt tiêu hoàn toàn lợi ích bảo vệ tim mạch của các hoạt chất chống oxy hóa.
  • Đa dạng hóa nguồn thực phẩm: Kết hợp cà chua trong chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế mỡ động vật nhằm tối ưu hóa chức năng nội mô mạch máu.

Lời khuyên cân bằng

Cà chua là một thực phẩm bổ dưỡng, cung cấp phức hợp chất chống oxy hóa tự nhiên giúp hỗ trợ cải thiện sức khỏe thành mạch và huyết áp tâm thu ở mức khiêm tốn [1, 6]. Tuy nhiên, cà chua chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được đặt trong một lối sống lành mạnh, bao gồm chế độ ăn giảm mặn, duy trì vận động thể lực và kiểm soát cân nặng. Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa và trao đổi với nhân viên y tế trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp bổ sung tự nhiên nào.