Ăn chay có trứng sữa có làm tăng tuổi thọ thực sự?

Nhiều người chọn bỏ thịt cá, chuyển sang chế độ ăn chay có trứng và sữa (lacto-ovo-vegetarian) với kỳ vọng thanh lọc cơ thể và kéo dài tuổi thọ. Bữa ăn không thịt nhưng vẫn có trứng ốp la, sữa tươi tạo cảm giác vừa lành mạnh, vừa dễ duy trì hơn ăn thuần thực vật.

Tuy nhiên, liệu việc bổ sung trứng và sữa vào chế độ không thịt có thực sự giúp giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân hay không? Các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn, đặc biệt là chuỗi nghiên cứu Adventist Health Study tại Bắc Mỹ, đã đưa ra câu trả lời chi tiết nhưng đi kèm không ít khía cạnh bất ngờ.

Cơ chế tác động đến cơ thể khi bỏ thịt nhưng giữ trứng, sữa

Chế độ ăn chay lacto-ovo loại bỏ hoàn toàn các loại thịt đỏ, gia cầm và hải sản, nhưng vẫn giữ lại các chế phẩm từ sữa và trứng gà ^[1]. Lối ăn này giải phóng bữa ăn khỏi các thành phần bất lợi từ thịt đã qua chế biến, đồng thời duy trì nguồn protein dồi dào, vitamin B12 và canxi tự nhiên từ trứng và sữa [3, 4].

Thực đơn giàu rau xanh, đậu hạt giúp tăng lượng chất xơ và vitamin C nạp vào cơ thể ^[2]. Lượng chất xơ dồi dào cùng chất béo bão hòa vừa phải giúp kiểm soát cân nặng, giảm viêm mạn tính và giảm tích tụ mỡ nội tạng [5, 8]. Khi mỡ thừa và đường huyết được kiểm soát, áp lực lên mạch máu, thận và hệ chuyển hóa giảm đi đáng kể [1, 8].

Ngoài ra, nguồn đạm thực vật dồi dào từ các loại hạt thay thế đạm động vật giúp tối ưu hóa chức năng lọc của thận ^[3]. Hệ vi sinh vật đường ruột cũng được hưởng lợi từ nguồn chất xơ thực vật dồi dào, bảo vệ niêm mạc ống tiêu hóa ^[4].

Bằng chứng từ nghiên cứu Adventist Health Study: Tỷ lệ tử vong chung

Số liệu toàn diện về chế độ ăn chay lacto-ovo đến từ nghiên cứu thuần tập Adventist Health Study-2 (AHS-2) tại Bắc Mỹ. Báo cáo năm 2014 theo dõi 73.308 người trong thời gian trung bình 5,79 năm, ghi nhận 2.570 ca tử vong với tỷ lệ chung 6,05 ca trên 1.000 người-năm ^[5].

Trong phân tích này, nhóm ăn chay nói chung giảm 12% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân so với nhóm ăn thịt (tỷ số nguy cơ HR = 0,88; khoảng tin cậy 95% CI: 0,80 - 0,97) ^[5]. Khi bóc tách riêng nhóm ăn chay có trứng sữa (lacto-ovo-vegetarian), tỷ số nguy cơ HR ghi nhận mức 0,91 (95% CI: 0,82 - 1,00) so với người ăn thịt ^[5]. Mức giảm này chỉ chạm ngưỡng ý nghĩa thống kê, thấp hơn nhóm ăn bán chay kết hợp cá (pesco-vegetarian với HR = 0,81) và nhóm thuần chay (vegan với HR = 0,85) ^[5]. Đáng chú ý, mức giảm tử vong ở nam giới ăn chay rõ rệt hơn hẳn so với nữ giới [2, 5].

Đến năm 2024, một phân tích mở rộng từ AHS-2 theo dõi 88.400 người với 971.424 người-năm và 12.515 ca tử vong từ năm 2002 đến năm 2015 đã cung cấp góc nhìn sâu hơn theo độ tuổi ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở mốc 65 tuổi, người ăn chay có nguy cơ tử vong chung thấp hơn nhóm ăn thịt với HR = 0,89 (95% CI: 0,83 - 0,95) ^[3]. Nhóm ăn chay có trứng sữa cũng được ghi nhận có nguy cơ tử vong tổng thể thấp hơn người ăn thịt ^[3].

Tuy nhiên, lợi thế sống thọ này suy giảm dần theo thời gian. Ở mốc 85 tuổi, tỷ số nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân giữa người ăn chay và ăn thịt tiến sát về mức tương đương với HR = 0,98 (95% CI: 0,91 - 1,04) ^[3].

Tác động bảo vệ trên từng nguyên nhân tử vong và bệnh tật cụ thể

Dù tỷ lệ tử vong chung ở nhóm ăn chay trứng sữa giảm nhẹ, khả năng phòng ngừa các bệnh mạn tính gây tử vong lại rất rõ rệt [1, 2]. Phân tích năm 2024 chỉ ra rằng ở độ tuổi 65, người ăn chay giảm mạnh nguy cơ tử vong do suy thận với HR = 0,52 (95% CI: 0,38 - 0,70), bệnh truyền nhiễm với HR = 0,57 (95% CI: 0,40 - 0,82), và tiểu đường với HR = 0,51 (95% CI: 0,33 - 0,78) ^[3]. Nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ cũng giảm đáng kể với HR = 0,73 (95% CI: 0,59 - 0,90) và các bệnh tim chọn lọc với HR = 0,75 (95% CI: 0,65 - 0,87) ^[3]. Đến mốc 85 tuổi, sự bảo vệ trước tử vong do suy thận (HR = 0,65), tiểu đường (HR = 0,69) và bệnh tim mạch vẫn duy trì ưu thế ^[3].

Về bệnh tiểu đường tuýp 2, dữ liệu từ 60.903 người thuộc AHS-2 công bố năm 2009 cho thấy chỉ số khối cơ thể (BMI) tăng dần từ nhóm thuần chay (23,6 kg/m2) lên nhóm ăn chay có trứng sữa (25,7 kg/m2), trong khi nhóm ăn thịt lên đến 28,8 kg/m2 ^[6]. Tỷ lệ hiện mắc đái tháo đường ở nhóm ăn trứng sữa chỉ là 3,2%, rất thấp so với mức 7,6% của người ăn thịt ^[6]. Sau khi hiệu chỉnh mọi yếu tố lối sống và cân nặng, nhóm ăn chay trứng sữa giảm được 46% nguy cơ mắc bệnh (tỷ số chênh OR = 0,54; 95% CI: 0,49 - 0,60) ^[6].

Về bệnh ung thư, nghiên cứu năm 2014 trên 69.120 người tham gia ghi nhận chế độ ăn chay trứng sữa giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc các khối u ác tính ở hệ tiêu hóa với HR = 0,75 (95% CI: 0,60 - 0,92) ^[4].

Bức tranh trái chiều: Góc khuất thần kinh và các nghiên cứu ngoài cộng đồng Adventist

Bên cạnh các lợi ích phòng bệnh chuyển hóa, dữ liệu khoa học ghi nhận một tín hiệu cảnh báo quan trọng về hệ thần kinh khi về già. Trong nghiên cứu AHS-2 năm 2024, ở mốc 85 tuổi, những người ăn chay có nguy cơ tử vong do các nguyên nhân thần kinh cao hơn nhóm ăn thịt ^[3]. Cụ thể, nguy cơ tử vong do đột quỵ tăng lên với HR = 1,17 (95% CI: 1,02 - 1,33), bệnh sa sút trí tuệ với HR = 1,13 (95% CI: 1,00 - 1,27), và bệnh Parkinson với HR = 1,37 (95% CI: 0,98 - 1,91) ^[3].

Mặt khác, lợi ích kéo dài tuổi thọ của người ăn chay không đồng nhất giữa các quần thể. Nghiên cứu công bố năm 2023 trên 117.673 người từ thử nghiệm PLCO tại Mỹ với thời gian theo dõi 18 năm ghi nhận 39.763 ca tử vong ^[1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở nhóm ăn chay có trứng sữa không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm ăn thịt (HR = 0,99; 95% CI: 0,80 - 1,22) ^[1].

Tương tự, các nghiên cứu tại Anh như EPIC-Oxford cũng không tìm thấy sự khác biệt về tổng tỷ lệ tử vong giữa người ăn chay và người ăn thịt có lối sống lành mạnh [3, 5]. Sự khác biệt giữa các cộng đồng có thể bắt nguồn từ việc người ăn chay Adventist tiêu thụ nhiều chất xơ, vitamin C hơn hẳn người ăn chay tại Anh, đồng thời người ăn thịt ở AHS-2 nạp lượng đạm động vật cao gấp 2,6 lần nhóm ăn trứng sữa [3, 5].

Hiểu lầm phổ biến khi ăn chay có trứng và sữa

Sai lầm đầu tiên là tin rằng chỉ cần bỏ thịt và ăn nhiều trứng, uống sữa là cơ thể tự động sống thọ. Nếu chế độ ăn chay lạm dụng chất béo bão hòa từ bơ sữa, phô mai hoặc nạp quá nhiều tinh bột tinh chế, nguy cơ rối loạn mỡ máu và tim mạch vẫn hiện hữu ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ăn chay luôn an toàn cho sức khỏe não bộ về già. Dữ liệu thực tế cho thấy nguy cơ đột quỵ và sa sút trí tuệ gia tăng ở người ăn chay cao tuổi đòi hỏi việc cân bằng dưỡng chất vi lượng phải được theo dõi sát sao, không thể chủ quan ^[3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng phụ nữ ăn chay trứng sữa sẽ giảm tử vong tim mạch giống nam giới. Dữ liệu từ nhóm Adventist ghi nhận nam giới hưởng lợi lớn từ việc giảm tỷ lệ tử vong do tim mạch, nhưng nữ giới ăn chay lại không thể hiện rõ lợi thế giảm tử vong do nguyên nhân này so với phụ nữ ăn thịt ^[2].

Ai nên thận trọng với chế độ ăn này?

Người cao tuổi (đặc biệt từ 65 đến 85 tuổi trở lên) cần đặc biệt cẩn trọng khi duy trì ăn chay dài hạn. Do nguy cơ gia tăng các bệnh thần kinh, sa sút trí tuệ và đột quỵ ở độ tuổi 85, nhóm này cần được tầm soát định kỳ chức năng tuần hoàn não và dinh dưỡng vi lượng ^[3].

Phụ nữ ăn chay cũng không nên kỳ vọng tuyệt đối vào khả năng phòng ngừa tử vong tim mạch chỉ nhờ việc bỏ thịt ^[2]. Bên cạnh đó, người đang mắc các bệnh lý mạn tính nặng, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người dùng thuốc điều trị kéo dài cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo việc phân bổ chất đạm và vi chất không gây thiếu hụt thể trạng.

Gợi ý áp dụng chế độ ăn chay trứng sữa đúng cách

Để tận dụng ưu thế giảm thiểu bệnh thận, tim mạch và đái tháo đường từ chế độ ăn chay có trứng sữa, người áp dụng nên đưa ra cấu trúc bữa ăn khoa học [1, 8]:

• Tăng cường chất xơ và thực phẩm nguyên bản: Ăn đa dạng các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh và trái cây tươi để duy trì hàm lượng chất xơ và vitamin C ở mức tối ưu giống như nhóm Adventist ^[2].
• Kiểm soát khẩu phần trứng và sữa: Trứng và sữa là nguồn bổ sung đạm và vi chất thiết yếu để tránh suy dinh dưỡng, nhưng không nên lạm dụng các sản phẩm bơ sữa nhiều chất béo bão hòa hoặc đường tinh luyện [4, 5].
• Theo dõi định kỳ: Do các nghiên cứu dựa trên công cụ khảo sát tần suất ăn uống thường có sai số hồi tưởng nhất định, việc tự đánh giá khẩu phần cần đi đôi với xét nghiệm sinh hóa máu định kỳ [2, 6].

Chế độ ăn chay có trứng sữa đem lại lợi ích rõ rệt trong việc ngăn ngừa tiểu đường, suy thận, ung thư tiêu hóa và giảm nhẹ tỷ lệ tử vong tổng thể ở độ tuổi trung niên [1, 7, 8]. Tuy nhiên, chế độ này không phải "tấm vé bảo hiểm" tuyệt đối cho tuổi thọ cực hạn và đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt đến sức khỏe thần kinh ở giai đoạn cao niên ^[3]. Một lối sống điều độ, ăn uống đa dạng và thăm khám y tế thường xuyên vẫn là nền tảng cốt lõi cho sức khỏe bền vững.