Nỗi lo phong độ khi đổi sang ăn chay

Nhiều nam giới băn khoăn liệu cắt giảm thịt đỏ, chuyển sang ăn chay trứng sữa (lacto-ovo vegetarian) có làm suy giảm sinh lực hay không. Mối lo này bắt nguồn từ quan niệm cho rằng cơ thể cần lượng chất béo bão hòa từ thịt động vật để tổng hợp hormone sinh dục nam.

Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn chay trứng sữa có thể làm giảm nhẹ testosterone toàn phần ở một số đối tượng, song testosterone tự do – dạng hormone quyết định hoạt tính sinh học – thường không bị xáo trộn lớn [1]. Tác động này không làm suy giảm hiệu suất thể chất hay gây ra tình trạng bất lực ở người ăn uống cân bằng [1].

Cơ chế tác động đến testosterone

Testosterone trong máu tồn tại ở hai dạng chính: dạng gắn kết với protein (chủ yếu là SHBG) và dạng tự do. Dạng tự do cùng dạng gắn lỏng lẻo với albumin mới là thành phần trực tiếp đi vào các mô để tạo ra các tác động nam tính.

Chế độ ăn chay thường giàu chất xơ và chất chống oxy hóa, giúp cải thiện chuyển hóa lipid nhưng cũng có thể làm tăng nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) [5, 7]. Khi SHBG tăng cao, tỷ lệ testosterone dạng tự do trong tuần hoàn có xu hướng giảm nhẹ do bị protein này giữ lại [2]. Ngoài ra, việc giảm lượng chất béo bão hòa và cholesterol ngoại sinh cũng tác động nhất định đến nồng độ mỡ máu, từ đó gián tiếp điều chỉnh quá trình sinh tổng hợp hormone steroid [1, 5].

Các thử nghiệm can thiệp nói gì?

Một thử nghiệm bắt chéo công bố năm 1992 đã kiểm tra nồng độ hormone sinh dục và sức bền ở 8 nam vận động viên thể thao [1]. Nghiên cứu kéo dài hai giai đoạn, mỗi giai đoạn 6 tuần: một giai đoạn theo chế độ ăn chay trứng sữa (58% năng lượng từ carbohydrate, 27% từ chất béo, 15% từ protein) và một giai đoạn ăn hỗn hợp nhiều thịt (58% carbohydrate, 28% chất béo, 14% protein) [1].

Kết quả cho thấy chế độ ăn chay trứng sữa làm nồng độ testosterone toàn phần lúc đói thấp hơn, ở mức trung vị 13,7 nmol/l (dao động 9,8–32,4 nmol/l) so với mức 17,4 nmol/l (dao động 11,8–33,5 nmol/l) của chế độ ăn giàu thịt [1]. Trong lúc tập luyện sau 6 tuần can thiệp, testosterone toàn phần của nhóm ăn chay cũng thấp hơn đáng kể [1]. Tuy nhiên, nồng độ testosterone tự do trong huyết thanh, SHBG, dihydrotestosterone, DHEA sulphate, estrone, estradiol hay các gonadotropin đều không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai chế độ ăn [1]. Hiệu suất hoạt động thể lực sức bền giữa hai nhóm cũng không thay đổi [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát

Một nghiên cứu năm 1989 đo nồng độ steroid huyết tương ở nam giới khỏe mạnh từ 25 đến 35 tuổi [2]. Kết quả không ghi nhận thay đổi đáng kể về nồng độ testosterone toàn phần, DHEA, DHEA sulphate, dihydrotestosterone hay estradiol giữa nhóm ăn chay và nhóm ăn thịt [2].

Tuy vậy, nhóm ăn chay có nồng độ SHBG cao hơn và chỉ số androgen tự do (FAI, tính bằng tỷ lệ testosterone/SHBG) thấp hơn [2]. Nồng độ các chất chuyển hóa androstane-3 alpha, 17 beta-diol glucuronide và androstane-3 beta, 17 beta-diol glucuronide ở nhóm ăn chay thấp hơn 25–50% so với nhóm ăn thịt [2]. Điều này cho thấy tính khả dụng sinh học của testosterone cho các mô đích có thể giảm bớt ở người ăn chay trường, dù mức hormone tổng thể trong máu không suy giảm nghiêm trọng [2].

Về mặt sức khỏe tim mạch, nghiên cứu cắt ngang năm 2015 trên 3.257 nam giới và 3.551 phụ nữ tại Đài Loan chỉ ra rằng chế độ ăn chay trứng sữa giúp hạ chỉ số cholesterol xấu (LDL-C) ở nam giới hiệu quả hơn so với chế độ ăn thịt thông thường [3]. Nghiên cứu năm 2011 tại Brazil trên 87 người (trong đó 58,6% là nam) cũng ghi nhận nhóm ăn chay trứng sữa có huyết áp tâm thu và nồng độ LDL-C thấp hơn người ăn thịt, dù mức triglyceride có xu hướng cao hơn do tiêu thụ nhiều tinh bột [4].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Phần lớn các nghiên cứu trực tiếp đo testosterone trên người ăn chay có cỡ mẫu tương đối nhỏ, điển hình như thử nghiệm năm 1992 chỉ theo dõi 8 người trong vòng 6 tuần [1]. Các nghiên cứu quan sát khác thường mang tính chất cắt ngang, khó khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa việc kiêng thịt và nồng độ hormone [2].

Hơn nữa, các chỉ số sức khỏe của người ăn thực vật thường chịu ảnh hưởng đan xen từ lối sống lành mạnh nói chung. Nghiên cứu năm 2004 trên 48 người cho thấy nhóm ăn truyền thống có tổn thương oxy hóa DNA cao hơn nhóm ăn chay, phản ánh lợi ích bảo vệ tế bào từ chế độ ăn giàu thực vật, nhưng điều này không đồng nghĩa với việc chức năng nội tiết bị ức chế [5].

Nguy cơ tiềm ẩn từ việc lạm dụng đậu nành

Nhiều người khi chuyển sang ăn chay thường lạm dụng thực phẩm chế biến từ đậu nành để bù đắp protein. Đậu nành chứa hàm lượng lớn isoflavone – một hợp chất có cấu trúc tương tự estrogen thực vật.

Năm 2011, một báo cáo y khoa ghi nhận trường hợp nam thanh niên 19 tuổi mắc đái tháo đường type 1 nhưng thể trạng bình thường, đột ngột bị mất ham muốn tình dục và rối loạn cương dương sau khi tiêu thụ lượng cực lớn các sản phẩm từ đậu nành theo chế độ thuần chay [6]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ testosterone toàn phần và tự do sụt giảm rõ rệt, trong khi DHEA tăng cao [6]. Sau khi dừng chế độ ăn lạm dụng đậu nành, các chỉ số testosterone và DHEA bình thường hóa hoàn toàn trong vòng 1 năm, đi kèm với sự phục hồi chức năng tình dục [6].

Ngoài ra, chất lượng tinh dịch cũng là yếu tố cần quan tâm. Nghiên cứu năm 2016 tại vùng Loma Linda trên 474 nam giới ghi nhận nhóm ăn chay trứng sữa suốt đời có mật độ tinh trùng thấp hơn (50,7 triệu/ml so với 69,6 triệu/ml ở nhóm không ăn chay) và tỷ lệ tinh trùng di động toàn phần thấp hơn (33,2% so với 58,2%) [7]. Dù vậy, hình thái tinh trùng và tính toàn vẹn của chất nhiễm sắc không có sự khác biệt giữa các nhóm [7].

Những ai cần lưu ý đặc biệt?

Nam giới đang gặp các vấn đề về hiếm muộn, số lượng hoặc khả năng di động của tinh trùng kém cần thận trọng khi chuyển sang ăn chay hoàn toàn [7]. Việc giảm mật độ tinh trùng có thể tạo ra rào cản lâm sàng đối với các cặp đôi đang muốn có con [7].

Những người có tiền sử suy sinh dục, rối loạn cương dương hoặc mắc các bệnh nội tiết chuyển hóa mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng chế độ ăn thực vật nghiêm ngặt [6]. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi kéo dài, giảm ham muốn hoặc teo cơ bất thường, việc xét nghiệm kiểm tra hormone là cần thiết.

Áp dụng chế độ ăn chay trứng sữa đúng cách

Để duy trì phong độ và nồng độ hormone ổn định, nam giới theo đuổi chế độ ăn chay trứng sữa không nên loại bỏ hoàn toàn chất béo. Cần duy trì lượng lipid hợp lý thông qua trứng nguyên quả, các loại hạt và dầu thực vật nguyên chất để cung cấp nguyên liệu tổng hợp steroid.

Hạn chế việc phụ thuộc hoàn toàn vào đạm đậu nành tổng hợp. Nghiên cứu năm 1982 chỉ ra rằng thực phẩm thay thế thịt từ đậu nành chứa tỷ lệ mol phytate:kẽm cao [8]. Phytate là chất cản trở hấp thu kẽm – một khoáng chất vi lượng thiết yếu cho quá trình sinh tinh và điều hòa nội tiết nam. Do đó, người ăn chay nên kết hợp đa dạng các nguồn protein từ trứng, sữa, phô mai và các loại đậu khác để đảm bảo cân bằng dinh dưỡng.

Ăn chay trứng sữa là một giải pháp dinh dưỡng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và kiểm soát mỡ máu ở phái mạnh [3]. Chế độ ăn này có thể làm giảm nhẹ testosterone toàn phần nhưng hiếm khi ảnh hưởng đến testosterone tự do hay sức bền vận động nếu được xây dựng khoa học [1]. Sự đa dạng thực phẩm và tránh lạm dụng các chế phẩm đậu nành đơn điệu chính là chìa khóa giúp bảo toàn sức khỏe sinh lý lâu dài [6].