Nhiều phụ nữ sau sinh muốn cải thiện sức khỏe tim mạch và vóc dáng bằng chế độ ăn DASH nhưng lo ngại thiếu calo để duy trì sữa mẹ. Việc kiêng khem không đúng cách có thể dấy lên nỗi lo giảm lượng sữa hoặc làm con chậm lớn.
Các nghiên cứu quan sát trên người cho thấy tuân thủ chế độ ăn DASH không cản trở sự tăng trưởng của trẻ bú mẹ và giúp duy trì chất lượng sữa tốt [1], [2]. DASH không phải là chế độ ăn bắt buộc thâm hụt calo, tuy nhiên việc tự ý cắt giảm năng lượng quá mức trong khẩu phần có thể làm giảm sản lượng sữa [3].
Chế độ ăn DASH có gây thâm hụt năng lượng không?
Bản chất chế độ DASH tập trung vào chất lượng thực phẩm gồm nhiều rau củ, trái cây, các loại hạt, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo [1], [4]. DASH hạn chế thịt đỏ, thịt chế biến, muối và đồ uống có đường [1], [2].
Mô hình DASH không quy định mức thâm hụt calo cố định [5], [4]. Một nghiên cứu phân tích dinh dưỡng ghi nhận chế độ tham chiếu theo DASH được thiết lập ở mức 2.100 kcal mỗi ngày để đáp ứng năng lượng cho dân số bao gồm cả phụ nữ mang thai và cho con bú [5]. Do đó, người mẹ hoàn toàn có thể ăn theo nguyên tắc DASH mà vẫn nạp đủ năng lượng.
Nhu cầu năng lượng và sản lượng sữa mẹ
Y học hiện đại xác nhận nhu cầu năng lượng và dinh dưỡng của mẹ tăng đáng kể trong giai đoạn cho con bú để duy trì tạo sữa tối ưu [3]. Quá trình này được hỗ trợ bởi năng lượng dự trữ từ thai kỳ cùng khẩu phần ăn hằng ngày [3].
Mức năng lượng nạp vào tỷ lệ thuận với sản lượng sữa ở người thiếu năng lượng [3]. Bổ sung khẩu phần thêm khoảng 1.400 kcal mỗi ngày cho bà mẹ suy dinh dưỡng mạn tính giúp tăng lượng sữa tiết ra sau 45 ngày [3]. Nghiên cứu tại Bangladesh cũng cho thấy người mẹ tăng ít nhất 200 g cân nặng trong 3 tháng đầu sau sinh giúp gia tăng thể tích sữa, năng lượng và hàm lượng nitơ trong sữa [3].
Ở phụ nữ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ, tổng tiêu hao năng lượng mỗi ngày (bao gồm năng lượng trong sữa) được ghi nhận ở mức trung bình từ 11,74 MJ/ngày đến 12,36 MJ/ngày [6].
Bằng chứng về chế độ DASH ở phụ nữ cho con bú
Một nghiên cứu cắt ngang trên 350 bà mẹ với 700 mẫu sữa ghi nhận nhóm tuân thủ DASH cao nhất có mức chất chống oxy hóa (DPPH) và canxi trong sữa cao hơn nhóm tuân thủ thấp nhất [1]. Đồng thời, chỉ số MDA và nồng độ triglycerid trong sữa ở nhóm này thấp hơn [1].
Nghiên cứu cắt ngang trên 292 bà mẹ cho con bú theo dõi sự phát triển của trẻ ở mốc sơ sinh, 2 tháng và 4 tháng tuổi [2]. Kết quả ghi nhận việc mẹ tuân thủ DASH không có mối liên quan bất lợi nào với cân nặng, chiều dài hay chu vi vòng đầu của trẻ bú mẹ hoàn toàn [2].
Dữ liệu trên động vật ở lợn nái nuôi con cho thấy khi năng lượng ăn vào bị giới hạn dưới mức cần thiết, sản lượng sữa và hiệu quả tổng hợp protein sữa sẽ suy giảm nếu cơ thể không huy động đủ mô dự trữ [7]. Điều này củng cố tầm quan trọng của việc duy trì đủ năng lượng tổng thể cho sinh sữa [3], [7].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các bằng chứng hiện có về DASH trên phụ nữ cho con bú mới dừng lại ở nghiên cứu quan sát cắt ngang qua bảng hỏi khẩu phần [1], [2].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng can thiệp đo lường trực tiếp thể tích sữa (ml/ngày) khi người mẹ ăn DASH ở các mức calo khác nhau. Các nghiên cứu chưa xác định được ngưỡng thâm hụt năng lượng chính xác mà tại đó chế độ ăn DASH bắt đầu gây giảm sản lượng sữa.
Ai nên thận trọng khi áp dụng DASH?
Bà mẹ sau sinh bị thiếu cân, suy dinh dưỡng hoặc sụt cân quá nhanh không nên áp dụng chế độ ăn kiêng giới hạn calo [3].
Phụ nữ đang gặp tình trạng thiếu sữa hoặc chậm tiết sữa cần ưu tiên nạp đủ năng lượng và dinh dưỡng đa lượng trước khi siết chặt khẩu phần ăn [3]. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tính toán khẩu phần thích hợp.
Gợi ý áp dụng thực tế để duy trì nguồn sữa
Mẹ nuôi con bú nên tiếp cận DASH như một hình mẫu dinh dưỡng giàu chất lượng thay vì một phương pháp giảm cân gắt gao.
Khẩu phần ăn cần duy trì đa dạng các nhóm: bổ sung đủ tinh bột từ ngũ cốc nguyên hạt, chất béo tốt từ các loại hạt, đạm từ thịt nạc, cá, đậu và sữa ít béo [1], [4]. Mẹ nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày, uống đủ nước và theo dõi sát cân nặng cũng như biểu hiện no của trẻ để kịp thời điều chỉnh năng lượng nạp vào.
Duy trì chế độ ăn DASH lành mạnh không làm cản trở sự tăng trưởng của trẻ sơ sinh và giúp cung cấp nhiều dưỡng chất có lợi [1], [2]. Người mẹ chỉ cần đảm bảo nạp đủ mức calo cần thiết, tránh nhịn ăn hoặc cắt giảm năng lượng quá mức gây ảnh hưởng đến nguồn sữa [3].
