DASH chuẩn so với DASH điều chỉnh cho mẹ sữa: Khác nhau điểm nào?

Nhiều phụ nữ sau sinh tìm kiếm chế độ ăn lành mạnh để kiểm soát huyết áp hoặc cân nặng nhưng vẫn đảm bảo nguồn sữa cho con. Chế độ ăn DASH thường được nhắc đến như một lựa chọn giàu dinh dưỡng. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có chưa chứng minh hoặc thiết lập một phác đồ DASH điều chỉnh chuyên biệt dành riêng cho phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu can thiệp nào so sánh trực tiếp thực đơn DASH chuẩn với DASH biến thể ở đối tượng mẹ sữa. Các tài liệu khoa học về DASH chủ yếu tập trung trên người trưởng thành tăng huyết áp, người thừa cân, đái tháo đường hoặc trẻ em, trong khi dữ liệu về giai đoạn cho con bú chỉ xuất hiện gián tiếp qua ước tính năng lượng cộng đồng hoặc mức tiêu thụ sữa của trẻ bú mẹ.

Khung dinh dưỡng của chế độ ăn DASH chuẩn

Chế độ ăn DASH nguyên bản phân chia khẩu phần dựa trên 7 nhóm thực phẩm nhằm bảo đảm mật độ vi chất và giảm chất béo bão hòa ^[1]. Hướng dẫn ăn uống này tập trung vào thực vật, tăng cường rau quả, hạt, ngũ cốc nguyên hạt, kết hợp sữa ít béo và thịt nạc ^[2].

Trong thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành, chế độ DASH tiêu chuẩn dao động từ 2000 đến 3000 kcal tùy theo nhu cầu cá nhân ^[3]. Khẩu phần chuẩn bao gồm 8–12 phần rau và trái cây mỗi ngày, 7–15 phần ngũ cốc nguyên hạt, 2–3 phần sữa ít béo, 2 phần thịt đỏ và 1 phần hạt ^[3]. Tỷ lệ các chất dinh dưỡng đa lượng trong can thiệp này gồm 15% năng lượng từ protein, 25–30% từ chất béo và 55–60% từ carbohydrate, đi kèm giới hạn muối không quá 2300 mg mỗi ngày ^[3].

Nghiên cứu nói gì về mẹ cho con bú và DASH?

Trong mô hình đánh giá chuỗi cung ứng thực phẩm năm 2017, nhu cầu năng lượng tham chiếu cho quần thể được tính toán ở mức 2100 kcal mỗi ngày ^[1]. Mức năng lượng bình quân theo độ tuổi và giới tính tính toán trên cơ cấu dân số có tính đến tỷ lệ phụ nữ mang thai và cho con bú cho ra kết quả khoảng 2040 kcal/người/ngày ^[1]. Nghiên cứu này chỉ dùng số liệu để ước tính tính khả thi của nguồn cung thực phẩm cấp quốc gia, không đưa ra phác đồ điều chỉnh tỷ lệ protein hay calo riêng cho từng cá nhân mẹ sữa ^[1].

Mặt khác, các nghiên cứu theo dõi sự phát triển của trẻ sơ sinh đã đo lường lượng năng lượng nhận được từ sữa mẹ. Một thử nghiệm năm 2000 tại Chile trên 17 trẻ bú mẹ hoàn toàn ghi nhận lượng sữa mẹ tiêu thụ trung bình là 728 g mỗi ngày, với mật độ năng lượng chuyển hóa đạt 2,71 kJ/g, tạo ra nhu cầu năng lượng trung bình 391 kJ/kg/ngày ở trẻ ^[4]. Tại Bangladesh, nghiên cứu năm 2005 trên 135 trẻ 6–12 tháng tuổi ghi nhận sữa mẹ đóng góp tới 78% tổng năng lượng ở giai đoạn 6–8 tháng và 75% ở giai đoạn 9–12 tháng ^[5]. Các số liệu này cho thấy việc tiết sữa đòi hỏi chuyển dịch năng lượng đáng kể từ mẹ sang con, nhưng trích đoạn nghiên cứu không nêu mức calo hoặc protein mẹ cần bù đắp trong chế độ DASH.

Các biến thể DASH trong các nghiên cứu lâm sàng

Khái niệm "DASH điều chỉnh" trên thực tế y văn áp dụng cho bệnh lý chuyển hóa chứ không phải phụ nữ cho con bú. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 gom dữ liệu từ 10 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người lớn tăng huyết áp ^[6]. Kết quả cho thấy chế độ DASH điều chỉnh giúp giảm huyết áp tâm thu 3,26 mmHg, giảm huyết áp tâm trương 2,07 mmHg, giảm vòng eo 1,57 cm và giảm triglyceride 1,04 mol/L ^[6].

Ở nhóm thanh thiếu niên mắc đái tháo đường típ 1, biến thể DASH-D được điều chỉnh tăng tỷ lệ chất béo lên 30% và năng lượng từ protein chiếm 20%, carbohydrate chiếm 50% tổng calo để khớp với phác đồ quản lý đường huyết ^[7]. Một thử nghiệm 16 tuần khác trên người thừa cân mắc đái tháo đường típ 2 điều chỉnh DASH bằng cách thay thế 1 phần thịt đỏ bằng đậu đỗ ít nhất 5 ngày mỗi tuần, kết hợp cắt giảm 500–700 kcal mỗi ngày để giảm cân ^[3]. Không có biến thể nào trong số này được thiết kế hay thử nghiệm trên phụ nữ đang tiết sữa.

Điều chưa biết

Các bằng chứng hiện tại để lại nhiều khoảng trống khoa học đối với việc áp dụng DASH cho giai đoạn cho con bú:

• Chưa có dữ liệu về lượng calo khuyến nghị chính xác cho mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ khi áp dụng DASH.
• Chưa có nghiên cứu xác định tỷ lệ protein tối ưu trong chế độ DASH để vừa duy trì sức khỏe của mẹ vừa không ảnh hưởng thể tích hay thành phần sữa mẹ.
• Chưa có thử nghiệm đánh giá sự thay đổi huyết áp hoặc an toàn dinh dưỡng lâu dài của mẹ sữa khi cắt giảm muối xuống mức 2300 mg/ngày của DASH.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ đang nuôi con bú hoàn toàn không nên tự ý áp dụng các thực đơn DASH biến thể cắt giảm năng lượng (như mức cắt 500–700 kcal/ngày dùng cho người béo phì) ^[3]. Việc hạn chế calo quá mức khi chưa có hướng dẫn y tế có thể gây thiếu hụt vi chất hoặc ảnh hưởng sức khỏe tổng thể.

Người có các bệnh lý nền như đái tháo đường, bệnh thận hoặc đang phải dùng thuốc điều trị huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lượng muối và protein trong khẩu phần ăn hàng ngày.