Chưa có bằng chứng về việc áp dụng DASH cho mẹ nuôi con bú

Nhiều phụ nữ sau sinh chịu áp lực giảm cân nhanh nên tìm đến các thực đơn hạn chế muối và kiểm soát năng lượng như DASH. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có chỉ đánh giá việc hạn chế calo nói chung, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào về chế độ ăn DASH trên phụ nữ đang cho con bú.

Cơ thể mẹ cần huy động năng lượng rất lớn để bài tiết sữa [1]. Việc vội vàng siết khẩu phần mà không có chỉ định y khoa dễ dẫn đến thiếu hụt calo, đẩy người mẹ vào tình trạng suy nhược thể chất [1, 4].

5 rủi ro khi mẹ nuôi con nhỏ cắt giảm calo vội vàng

Rủi ro đầu tiên là suy giảm khối cơ (khối nạc). Thử nghiệm lâm sàng trên 67 phụ nữ cho con bú hoàn toàn ở tuần 12 sau sinh cho thấy nhóm cắt giảm 35% calo chỉ bằng ăn kiêng bị tiêu hao khối nạc, trong khi nhóm kết hợp ăn kiêng và tập aerobic duy trì được khối nạc tốt hơn [2].

Rủi ro thứ hai là tụt giảm năng lượng của sữa mẹ ở nhóm phụ nữ thể trạng gầy. Cũng trong thử nghiệm này, việc cắt giảm 35% năng lượng khẩu phần trong 11 ngày khiến sản lượng năng lượng trong sữa giảm rõ rệt ở những bà mẹ có tỷ lệ mỡ cơ thể thấp ban đầu [2].

Rủi ro thứ ba là gia tăng tình trạng kiệt sức và mệt mỏi thể chất kéo dài. Cơ thể cần thêm khoảng 480 kcal/ngày cho quá trình tiết sữa [3]. Việc thiếu calo kết hợp với thiếu ngủ do trẻ thức đêm thường xuyên gây áp lực chuyển hóa lớn lên người mẹ [1, 8].

Rủi ro thứ tư là tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh. Nghiên cứu quan sát chỉ ra mệt mỏi xuất hiện ở 27% đến 39% bà mẹ trong tháng đầu sau sinh và là yếu tố lớn thứ hai làm suy giảm chất lượng sống [4]. Tình trạng kiệt sức này làm gia tăng rõ rệt các triệu chứng trầm cảm sau sinh [1, 4, 5].

Rủi ro thứ năm là ức chế tiết sữa do kiệt sức kéo dài. Khảo sát lâm sàng trên 374 sản phụ cho thấy mệt mỏi làm giảm khả năng gắn kết và khiến trẻ dễ cai sữa sớm [5]. Trên mô hình động vật, chuột mẹ bị mệt mỏi nặng bị suy giảm biểu hiện prolactin tuyến yên cùng các thụ thể JAK2 và STAT5, dẫn đến teo tiểu thùy tuyến vú và ức chế tiết sữa [6].

Cơ chế thiếu hụt năng lượng và mệt mỏi sau sinh

Quá trình tạo sữa làm cạn kiệt nguồn dự trữ trao đổi chất của mẹ nếu không được bù đắp qua dinh dưỡng [1]. Một nghiên cứu tổng hợp năm 2025 ghi nhận phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ tiêu thụ nhiều hơn phụ nữ cho con bú bình từ 600 đến 800 kcal/ngày trong 2-3 tháng đầu [3].

Nghiên cứu cũng ghi nhận cơ thể người mẹ chỉ huy động trung bình khoảng 156 kcal/ngày từ mô mỡ dự trữ để tạo sữa [3]. Phần lớn năng lượng còn lại phải bù đắp bằng khẩu phần ăn thêm khoảng 300 kcal/ngày hoặc giảm tiêu hao vận động [3]. Giảm năng lượng quá mức sẽ phá vỡ cân bằng này, gây mệt mỏi cấp và mạn tính [1, 8].

Mức độ mệt mỏi sau sinh không tự biến mất nhanh chóng theo thời gian [7]. Nghiên cứu theo dõi sản phụ sinh con so ghi nhận mức độ mệt mỏi ở thời điểm 14 đến 19 tháng sau sinh thậm chí còn cao hơn thời điểm 6 tuần sau sinh [7].

Những điều nghiên cứu khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện tại chưa đưa ra con số cụ thể khẳng định mức năng lượng dưới 1800 kcal/ngày sẽ gây suy nhược cho mọi bà mẹ. Mức độ thâm hụt an toàn phụ thuộc vào thể trạng ban đầu, cân nặng và cường độ tiết sữa của từng người [2, 8].

Nghiên cứu can thiệp giảm calo ở phụ nữ cho con bú mới chỉ thực hiện trong thời gian ngắn 11 ngày, chưa có dữ liệu dài hạn về sức khỏe của mẹ và sự phát triển của trẻ [2]. Dữ liệu về ức chế cấu trúc tuyến vú do mệt mỏi hiện mới chỉ được chứng minh trên động vật, chưa thể khẳng định hoàn toàn cơ chế tương tự ở người [6].

Ai nên thận trọng khi muốn giảm cân?

Phụ nữ có thể trạng gầy hoặc tỷ lệ mỡ cơ thể thấp cần đặc biệt thận trọng khi ăn kiêng, vì nhóm này dễ bị sụt giảm năng lượng trong sữa mẹ khi thâm hụt calo [2].

Phụ nữ đang gặp triệu chứng mệt mỏi nặng, mất ngủ nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu trầm cảm sau sinh không nên áp dụng bất kỳ thực đơn cắt giảm calo nào [1, 4]. Người sinh con lần đầu hoặc thiếu sự hỗ trợ chăm sóc từ gia đình cũng là đối tượng dễ kiệt sức [4, 6].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn cho mẹ

Không cắt giảm calo đột ngột trong những tháng đầu sau sinh khi cơ thể đang cần năng lượng để phục hồi và duy trì nguồn sữa [4, 8]. Việc giảm cân an toàn nên diễn ra từ từ, khoảng 1 kg/tuần và cần kết hợp tập luyện aerobic nhẹ nhàng thay vì chỉ nhịn ăn đơn thuần [2].

Nếu muốn áp dụng nguyên tắc DASH (như tăng rau xanh, giảm mỡ bão hòa, giảm muối), mẹ cần đảm bảo nạp đủ tổng năng lượng hàng ngày chứ không được cắt giảm khẩu phần vội vàng [3]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn.