Nhiều phụ nữ sau sinh mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng nhưng lo ngại việc ăn kiêng có thể làm giảm chất lượng hoặc mất sữa mẹ. Chế độ ăn DASH (chế độ ăn hỗ trợ ngăn ngừa tăng huyết áp) thường được nhắc đến như một giải pháp ăn uống lành mạnh, giàu thực vật và giảm muối. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay về việc áp dụng chế độ này riêng cho phụ nữ đang cho con bú còn rất hạn chế.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trong các tài liệu nghiên cứu đánh giá trực tiếp tác động của chế độ ăn DASH lên việc tiết sữa hoặc thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ. Dữ liệu hiện có chỉ ghi nhận việc áp dụng DASH nhằm giảm tình trạng giữ cân sau sinh ở phụ nữ nói chung, với mức độ bằng chứng sơ bộ ở quy mô nhỏ [1].

Bằng chứng từ nghiên cứu trên phụ nữ sau sinh

Nghiên cứu can thiệp thử nghiệm năm 2019 tại Brazil đã đánh giá việc áp dụng chế độ ăn DASH cho 26 phụ nữ gặp tình trạng giữ cân sau sinh tại trạm y tế ban đầu [1]. Những người tham gia được tư vấn dinh dưỡng cá nhân hóa định kỳ hàng tháng trong 3 tháng nhằm mục tiêu giảm cân dần dần và lành mạnh [1].

Kết quả sau 3 tháng ghi nhận mức giảm cân trung vị là 1,80 kg, chỉ số khối cơ thể (BMI) giảm 0,57 kg/m2 và vòng eo giảm 2,50 cm [1]. Tỷ lệ tuân thủ chế độ ăn đạt 91,67% [1]. Mặc dù vậy, đây chỉ là nghiên cứu thử nghiệm quy mô rất nhỏ (26 người), không có nhóm đối chứng và không theo dõi lượng sữa mẹ [1]. Một nghiên cứu phương pháp luận cùng năm tại Rio de Janeiro cho thấy thực đơn DASH gốc cần được điều chỉnh về nhóm thực phẩm, khả năng tiếp cận kinh tế và địa phương để phụ nữ sau sinh dễ tuân thủ hơn [2].

Nghiên cứu DASH trên các nhóm đối tượng khác

Ở phụ nữ mang thai mắc tăng huyết áp thai kỳ hoặc tăng huyết áp mãn tính, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 85 người cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm tỷ lệ tiền sản giật, sinh non và trẻ nhẹ cân so với nhóm đối chứng [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này kết thúc khi sinh nở và không theo dõi giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ [3].

Trên các nhóm đối tượng người lớn khác, chế độ ăn DASH kết hợp cắt giảm calo hoặc vận động mới đem lại hiệu quả giảm cân và cải thiện chuyển hóa rõ rệt [4]. Ví dụ, nghiên cứu trên 144 người thừa cân bị tăng huyết áp cho thấy nhóm kết hợp DASH với tập thể dục và giảm calo giảm được 8,7 kg sau 4 tháng, trong khi nhóm chỉ ăn DASH đơn thuần duy trì cân nặng ổn định (giảm 0,3 kg) [4]. Một thử nghiệm khác trên bệnh nhân sau phẫu thuật thu nhỏ dạ dày bị tăng cân lại cho thấy chế độ DASH giảm calo (1.000–1.200 kcal/ngày) giúp giảm mỡ và cân nặng tốt hơn chế độ ăn ít calo thông thường sau 16 tuần [5]. Dù vậy, những mức giới hạn calo nghiêm ngặt này không được thiết kế cho phụ nữ đang nuôi con bú [6, 7].

Hiểu lầm thường gặp về việc giảm cân khi cho con bú

Nhiều người lầm tưởng rằng chế độ ăn kiêng nổi tiếng nào cũng có thể áp dụng ngay sau sinh mà không ảnh hưởng đến nguồn sữa. Thực tế, DASH ban đầu được thiết kế để kiểm soát huyết áp bằng cách tăng cường rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế chất béo bão hòa cùng muối [1, 5].

Một hiểu lầm khác là áp dụng DASH sẽ tự động gây sụt cân nhanh chóng. Bằng chứng cho thấy DASH đơn thuần không cắt giảm calo chỉ giúp duy trì cân nặng chứ không làm giảm cân đáng kể [4]. Ngoài ra, việc vội vã cắt giảm năng lượng quá thấp như một số chương trình ăn kiêng thương mại (1.000–1.200 kcal/ngày) có thể gây thiếu hụt năng lượng, điều chưa từng được kiểm chứng là an toàn cho nguồn sữa mẹ [6, 7].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với phụ nữ đang cho con bú:

  • Không có dữ liệu nào ghi nhận tốc độ giảm cân bao nhiêu bằng DASH là an toàn mà không làm mất sữa mẹ.
  • Tác động của chế độ ăn DASH lên thể tích sữa, tần suất tiết sữa và hàm lượng vi chất trong sữa mẹ chưa từng được báo cáo.
  • Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng dài hạn so sánh DASH với chế độ ăn cân bằng thông thường ở bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú hoàn toàn, đặc biệt là trong vài tháng đầu sau sinh, nên tránh tự ý áp dụng các thực đơn hạn chế năng lượng gắt gao. Phụ nữ sau sinh có bệnh lý nền như đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa cần có sự đồng hành của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn [6]. Bất kỳ dấu hiệu nào của việc mệt mỏi quá mức, sụt cân quá nhanh hoặc sụt giảm lượng sữa đều là tín hiệu cần dừng việc ăn kiêng.

Kết luận

Bằng chứng trực tiếp về việc dùng chế độ ăn DASH để giảm cân cho phụ nữ đang cho con bú hiện chưa đầy đủ, đặc biệt hoàn toàn thiếu dữ liệu về khả năng duy trì nguồn sữa mẹ. Nghiên cứu sơ bộ chỉ cho thấy DASH giúp giảm cân chậm ở phụ nữ sau sinh nói chung khi được chuyên gia hướng dẫn [1]. Bà mẹ nuôi con bú muốn kiểm soát cân nặng nên tập trung ăn đủ chất, giảm ngọt và dầu mỡ thay vì vội vã cắt giảm năng lượng.