Dưa gang tây (tên khoa học Passiflora quadrangularis) là loại quả thuộc chi Lạc tiên, thường được người dân dùng làm món tráng miệng giải nhiệt hoặc chế biến nước uống thanh mát trong những ngày nóng bức. Tuy nhiên, nhiều phụ nữ mang thai lo lắng liệu các thành phần trong loại quả này có gây kích thích cơ trơn tử cung hay dẫn đến nguy cơ chuyển dạ sớm hay không. Đây là thắc mắc rất phổ biến vì các loại thảo dược thuộc chi họ Lạc tiên thường có khuyến cáo cần thận trọng khi sử dụng trong thai kỳ.
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng trực tiếp nào chứng minh ăn thịt quả dưa gang tây với lượng ăn uống bình thường gây hại hay kích thích co bóp tử cung ở thai phụ. Dù vậy, do thông tin an toàn trên phụ nữ mang thai còn rất hạn chế và cây thuộc chi Passiflora, thai phụ cần ăn với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có tiền sử dọa sảy thai.
Dưa gang tây và thắc mắc co bóp tử cung
Chi Passiflora gồm nhiều loài thảo mộc và cây leo ăn quả quen thuộc, trong đó dưa gang tây (Passiflora quadrangularis) là loài cho quả to. Trong y học dân gian, nhiều loại cây cùng chi thường được dùng để an thần, giảm căng thẳng. Mối lo ngại của nhiều bà bầu bắt nguồn từ giả thuyết rằng các hợp chất ancaloit hay hoạt chất sinh học trong thân, lá và vỏ của chi này có khả năng kích hoạt thụ thể gây co bóp cơ tử cung.
Nếu tử cung bị kích thích co bóp ngoài ý muốn trong thai kỳ, nguy cơ dọa sảy thai hoặc sinh non có thể tăng lên. Do đó, bất kỳ thực phẩm hoặc thảo mộc nào thuộc chi thực vật này đều được thai phụ quan tâm về mức độ an toàn. Việc hiểu rõ bằng chứng khoa học thực tế giúp người dùng tránh được cả hai thái cực: lo sợ thái quá hoặc chủ quan dùng quá nhiều.
Khoa học thực sự nghiên cứu những gì về dưa gang tây?
Khi kiểm tra bằng chứng nghiên cứu hiện hành, dữ liệu trực tiếp về loài dưa gang tây (Passiflora quadrangularis) chủ yếu tập trung vào hoạt tính sinh học trong mô nuôi cấy và các hợp chất chống oxy hóa, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác dụng kích thích chuyển dạ trên người mang thai.
Cụ thể, một nghiên cứu nuôi cấy mô công bố năm 2007 đã tiến hành khảo sát khả năng sinh tổng hợp các hợp chất flavonoid trên mô sẹo (callus) của các loài lạc tiên, bao gồm P. incarnata, P. quadrangularis và P. edulis [1]. Nhóm tác giả ghi nhận mô sẹo từ lá của các loài này phát triển sau 4 tuần nuôi cấy [1]. Trong đó, mô sẹo của loài dưa gang tây (Passiflora quadrangularis) cho tốc độ sinh trưởng nhanh hơn và kết cấu xốp hơn nên được chọn để thử nghiệm với các tác nhân kích thích [1].
Nghiên cứu trong ống nghiệm này phát hiện mô sẹo của dưa gang tây bình thường chỉ tạo một lượng nhỏ isoorientin, còn orientin, vitexin và isovitexin ở mức rất thấp [1]. Khi chiếu tia UV-B trong 7 ngày, lượng flavonoid glycosid gia tăng rõ rệt, nồng độ isoorientin tương đương lá tươi trồng trong nhà kính, đồng thời hoạt tính chống oxy hóa tăng từ 28% đến 76% [1]. Nghiên cứu chỉ ra khả năng tổng hợp chất chuyển hóa thứ cấp của mô tế bào dưa gang tây, hoàn toàn không thử nghiệm tác động kích thích co bóp tử cung hay tính an toàn trên phụ nữ mang thai [1].
Bằng chứng về co bóp tử cung đến từ đâu?
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa tác dụng gây co cơ tử cung từ các chất kích thích chuyển dạ y khoa với thực phẩm tự nhiên. Trong y học, việc kích thích cơ trơn tử cung để tạo cơn chuyển dạ thường được nghiên cứu bằng các chất chuyên biệt như prostaglandin hoặc oxytocin.
Chẳng hạn, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1976 trên 10 bệnh nhân (7 người bị nhiễm độc thai nghén và 3 người mang thai bình thường gần ngày sinh) đã đánh giá khả năng kích thích co bóp tử cung của Prostaglandin A1 (PGA1) [2]. Khi truyền tĩnh mạch liên tục với liều 0,25-1,0 microgam/kg/phút trong 6 giờ, hoạt động tử cung bị kích thích mạnh đủ để gây chuyển dạ và dẫn đến sinh nở ở hầu hết các ca [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu ghi nhận các biến đổi nhịp tim thai nguy hiểm tiềm tàng và tình trạng tăng trương lực cơ tử cung không thường xuyên, nhấn mạnh cần đánh giá kỹ về tính an toàn [2].
Cũng trong năm 1976, một nghiên cứu khác tiến hành trên 84 thai phụ có nguy cơ cao được gây chuyển dạ bằng prostaglandin E2 (PGE2) đường uống đơn độc hoặc kết hợp oxytocin truyền tĩnh mạch, so sánh với nhóm chứng gồm 84 thai phụ dùng oxytocin đơn độc [3]. Kết quả cho thấy PGE2 đường uống kết hợp oxytocin có hiệu quả gây chuyển dạ cao hơn ở các trường hợp cổ tử cung chưa thuận lợi, dù có khoảng 1/3 phụ nữ gặp buồn nôn và nôn [3]. Các nghiên cứu này cho thấy việc gây co bóp tử cung đòi hỏi các chất trung gian nội tiết tố với liều lượng điều trị kiểm soát chặt chẽ, không phải do hoạt chất tự nhiên từ việc ăn uống bình thường gây ra.
Ngoài ra, một bài tổng quan năm 2011 khảo sát về giả thuyết kích thích tử cung ở các liệu pháp tác động cơ học như châm cứu cũng cho thấy không tìm thấy cơ chế sinh lý học hợp lý nào chứng minh việc kích thích tử cung gây rủi ro thai kỳ [4]. Tương tự, y văn hiện tại chưa chứng minh dịch chiết từ thịt quả dưa gang tây có hoạt tính oxytocin hay prostaglandin gây hại cho tử cung thai phụ.
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù dưa gang tây là cây ăn quả quen thuộc, phụ nữ mang thai cần hiểu rõ giới hạn dữ liệu hiện tại:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng: Không có thử nghiệm trực tiếp trên phụ nữ mang thai để đánh giá lượng ăn bao nhiêu dưa gang tây là ngưỡng an toàn tuyệt đối.
- Dữ liệu hóa thực vật chủ yếu trên lá và mô nuôi cấy: Nghiên cứu năm 2007 khảo sát mô lá dưa gang tây in vitro chứ không phân tích độc tính lâm sàng của phần cùi thịt quả chín [1].
- Ancaloit họ Lạc tiên: Một số loài trong chi Passiflora chứa lượng nhỏ ancaloit trong rễ, thân hoặc lá non. Tuy nhiên, hàm lượng này trong thịt quả chín của dưa gang tây rất thấp và chưa có dữ liệu cho thấy đủ gây kích thích chuyển dạ.
Vì vậy, không thể khẳng định ăn dưa gang tây là nguy hiểm, nhưng cũng không thể khẳng định thai phụ có thể ăn tùy tiện với lượng lớn mà không cần lưu tâm.
Hiểu lầm thường gặp về dưa gang tây khi mang thai
Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn bất kỳ quả nào thuộc họ chanh leo, dưa gang tây đều gây sảy thai do làm tử cung bóp mạnh. Đây là cách hiểu phóng đại từ việc rễ hoặc lá của một số cây họ Lạc tiên từng được dùng trong y học dân gian để gây co rút. Thịt quả chín dưa gang tây chủ yếu chứa nước, đường tự nhiên, chất xơ và các vi chất chống oxy hóa [1].
Một hiểu lầm khác là thai phụ phải kiêng khem tuyệt đối không được nếm thử dù chỉ một miếng nhỏ. Việc kiêng khem cực đoan này không cần thiết vì chưa có báo cáo y khoa nào ghi nhận ngộ độc hay sảy thai do ăn một lượng vừa phải thịt quả dưa gang tây chín tươi.
Nhóm thai phụ nào cần đặc biệt thận trọng?
Dù thịt quả dưa gang tây lành tính đối với đa số mọi người, một số nhóm thai phụ cần thận trọng hơn trước khi đưa món này vào thực đơn:
- Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai hoặc sinh non: Những người tử cung nhạy cảm, cổ tử cung ngắn hoặc đang có cơn co bất thường không nên tự ý dùng nhiều các loại quả lạ hay thảo dược thuộc chi Passiflora.
- Người có cơ địa dị ứng: Người từng dị ứng với các loại quả họ Lạc tiên (như chanh leo) cần tránh ăn dưa gang tây để phòng ngừa phản ứng dị ứng.
- Phụ nữ mang thai có bệnh lý nền đường tiêu hóa: Quả dưa gang tây có vị chua ngọt nhẹ, nếu ăn lúc đói hoặc ăn quá nhiều hạt có thể gây đầy bụng hoặc kích ứng dạ dày.
- Người đang dùng thuốc điều trị: Cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa phụ sản để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi.
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Để bổ sung dưỡng chất an toàn từ dưa gang tây trong thai kỳ, chị em nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Chỉ dùng phần thịt quả chín tươi: Chọn quả đã chín mềm tự nhiên, gọt bỏ vỏ xanh bên ngoài, bỏ bớt hạt nếu hệ tiêu hóa kém. Tuyệt đối không dùng lá, rễ hay vỏ thân của cây dưa gang tây để sắc nước uống vì đây là những bộ phận có thể chứa hoạt chất sinh học đậm đặc hơn.
- Ăn lượng vừa phải: Chỉ nên ăn như một món tráng miệng thông thường vài thìa hoặc một phần nhỏ trong ngày, không nên xay sinh tố uống liên tục nhiều ngày liền.
- Đa dạng nguồn trái cây: Không nên tập trung ăn một loại quả duy nhất. Thai phụ nên kết hợp luân phiên nhiều loại quả an toàn quen thuộc như cam, táo, chuối, đu đủ chín để cung cấp đủ dưỡng chất cho thai nhi.
- Lắng nghe cơ thể: Nếu sau khi ăn xuất hiện bất kỳ dấu hiệu lạ nào như đau thắt bụng, buồn nôn hoặc cảm giác khó chịu ở vùng chậu, cần ngừng sử dụng ngay và liên hệ cơ sở y tế.
Tóm lại, dưa gang tây là loại trái cây tráng miệng thơm ngon và chưa có bằng chứng khoa học cho thấy thịt quả chín gây co bóp tử cung ở phụ nữ mang thai [1]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe mẹ và bé, thai phụ chỉ nên ăn với lượng vừa phải, lựa chọn quả chín tươi sạch và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ theo dõi thai kỳ nếu có bất kỳ băn khoăn nào.
