Nhiều người truyền tai nhau mẹo hái lá dưa gang tây nấu nước uống hằng ngày để chữa mất ngủ, giúp ngủ sâu hơn mà không cần dùng thuốc tây. Đây là kinh nghiệm dân gian khá phổ biến ở một số vùng nông thôn.
Tuy nhiên, tuyên bố "uống nước lá dưa gang tây trị dứt điểm mất ngủ" là chưa có cơ sở khoa học trên người. Dữ liệu thực nghiệm hiện tại mới chỉ ghi nhận tác dụng an thần nhẹ ở chuột, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định công dụng này trên người mất ngủ.
Cơn sốt bài thuốc lá dưa gang tây trị mất ngủ
Dưa gang tây (tên khoa học: Passiflora quadrangularis) thuộc chi Lạc tiên (Passiflora). Tại Nam Mỹ và một số vùng nhiệt đới, loài cây này được trồng rộng rãi để lấy quả hoặc làm cảnh [1].
Gần đây, thông tin về việc dùng lá dưa gang tây phơi khô hoặc nấu tươi uống để ngủ ngon được chia sẻ rộng rãi. Nhiều người nhầm tưởng cứ thuộc chi Lạc tiên thì loài nào cũng có tác dụng an thần mạnh và an toàn tuyệt đối như cây lạc tiên tây (Passiflora incarnata) thường dùng trong y học phương Tây.
Sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật cùng chi khiến nhiều người kỳ vọng quá mức vào hiệu quả trị bệnh của dưa gang tây.
Hoạt chất trong lá dưa gang tây tác động thế nào?
Cơ chế an thần của lá dưa gang tây bắt nguồn từ các hợp chất flavonoid hòa tan trong nước [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất lá dưa gang tây tác động thông qua con đường thụ thể GABA (GABAergic pathway) [1]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính trong não bộ, có vai trò làm dịu hệ thần kinh và tạo cảm giác thư giãn.
Nghiên cứu phân lập cho thấy dịch chiết nước từ lá dưa gang tây chứa các flavonoid chính gồm vitexin-2''-O-xyloside, vitexin-2''-O-glucoside, orientin-2''-O-xyloside và orientin-2''-O-glucoside [1].
Trong số các hợp chất này, vitexin-2''-O-xyloside chiếm tỷ lệ lớn nhất và đã chứng minh được hoạt tính an thần khi cho chuột uống trực tiếp [1]. Hoạt chất này giúp ức chế bớt kích thích thần kinh, từ đó hỗ trợ quá trình ru ngủ trên mô hình thực nghiệm.
Bằng chứng khoa học về dưa gang tây: Mới dừng ở chuột
Năm 2018, một nghiên cứu tìm hiểu hoạt tính an thần của dịch chiết nước lá dưa gang tây (Passiflora quadrangularis) [1]. Thử nghiệm dùng phương pháp phân đoạn dịch chiết để tìm mối liên hệ giữa các hợp chất với tác dụng an thần [1]. Kết quả xác nhận hợp chất chính vitexin-2''-O-xyloside giúp chuột thí nghiệm giảm hoạt động thần kinh sau khi uống [1]. Điểm hạn chế lớn của nghiên cứu này là hoàn toàn thực hiện trên động vật, chưa thử nghiệm trên người [1].
Năm 2022, một nghiên cứu so sánh dược lý hành vi giữa 5 loài lạc tiên bản địa của Brazil gồm P. bahiensis, P. coccinea, P. quadrangularis, P. sidaefolia và P. vitifolia [2]. Nghiên cứu tiến hành cho chuột uống chiết xuất trước khi làm các bài kiểm tra hành vi, sàng lọc dược lý chung và đánh giá tác dụng giải lo âu [2]. Kết quả ghi nhận P. quadrangularis cùng với P. coccinea và P. sidaefolia làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột [2].
Đáng chú ý, dưa gang tây không gây ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng phối hợp vận động và việc cho uống không gây ra dấu hiệu ngộ độc nghiêm trọng nào ngay cả ở liều cao [2]. Tuy nhiên, các tác giả kết luận đây mới chỉ là tiềm năng làm dịu/an thần ban đầu và cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn để làm rõ cơ chế cũng như ứng dụng thực tế [2]. Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng nào trên bệnh nhân mất ngủ đối với loài dưa gang tây này [2].
Bằng chứng lâm sàng chủ yếu thuộc về loài lạc tiên khác
Hầu hết các bằng chứng y khoa hiện đại về điều trị mất ngủ và lo âu đều tập trung vào loài lạc tiên hoa tím tây (Passiflora incarnata), không phải dưa gang tây (Passiflora quadrangularis).
Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2011 khảo sát trên 41 người trưởng thành (18–35 tuổi) bị rối loạn giấc ngủ nhẹ [3]. Nhóm nghiên cứu cho người tham gia uống một tách trà Passiflora incarnata mỗi ngày trong 1 tuần, kết hợp ghi nhật ký giấc ngủ và đo đa ký giấc ngủ (PSG) ở 10 người [3]. Kết quả chỉ ra nhóm dùng trà lạc tiên tây cải thiện đáng kể chất lượng giấc ngủ chủ quan so với nhóm dùng giả dược [3].
Nghiên cứu khác năm 2001 so sánh hiệu quả giữa chiết xuất Passiflora incarnata (45 giọt/ngày) và thuốc oxazepam (30 mg/ngày) trên 36 bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa trong 4 tuần [4]. Kết quả cho thấy cả hai đều có hiệu quả tương đương nhau trong điều trị lo âu, trong đó chiết xuất lạc tiên tây ít gây suy giảm hiệu suất công việc hơn so với oxazepam [4].
Năm 2016, thử nghiệm lâm sàng trên 40 người nhổ răng khôn so sánh liều 260 mg Passiflora incarnata và 15 mg midazolam [5]. Cả hai đều giúp trên 70% bệnh nhân cảm thấy bình tĩnh hoặc chỉ lo âu nhẹ, nhưng lạc tiên tây không làm mất trí nhớ ngắn hạn như midazolam [5].
Năm 2020, một tổng quan hệ thống phân tích 9 thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành khẳng định Passiflora incarnata hỗ trợ giảm triệu chứng lo âu mà không gây suy giảm chức năng tâm thần [6]. Năm 2025, thử nghiệm trên 40 chuột Wistar bị căng thẳng bất động trong 21 ngày cũng chỉ ra Passiflora incarnata giúp giảm hành vi lo âu, cải thiện trí nhớ và giảm các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1 [7].
Các nghiên cứu trên nhấn mạnh rằng bằng chứng lâm sàng về an thần, giấc ngủ thuộc về Passiflora incarnata, không thể tự ý đồng nhất với lá dưa gang tây (Passiflora quadrangularis).
Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá dưa gang tây
Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các cây thuộc chi Lạc tiên đều có tác dụng và độ an toàn như nhau. Thực tế chi Passiflora có hơn 500 loài khác nhau, mỗi loài chứa hàm lượng và thành phần hoạt chất riêng biệt [2].
Nhiều người nghĩ cây cỏ tự nhiên thì lành tính, uống càng đậm đặc càng nhanh ngủ. Dù dịch chiết dưa gang tây chưa ghi nhận độc tính cấp nghiêm trọng ở chuột ở liều cao thử nghiệm [2], việc tự ý hái lá nấu uống với liều lượng tùy tiện tại nhà hoàn toàn tiềm ẩn nguy cơ cho gan, thận.
Lá dưa gang tây không phải thuốc điều trị mất ngủ và không có khả năng thay thế phác đồ chuyên khoa của bác sĩ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về dịch chiết lá dưa gang tây trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng nước lá dưa gang tây nấu uống.
Người đang dùng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ngủ cần tránh uống nước lá dưa gang tây. Cơ chế kích thích con đường GABA của các flavonoid trong lá [1] có thể tương tác hiệp đồng với thuốc, gây ngủ li bì hoặc ức chế thần kinh quá mức.
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo mộc lạ nào.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Hiện nay chưa có khuyến cáo y khoa chính thức về liều lượng, cách chế biến hay thời điểm uống nước lá dưa gang tây để trị mất ngủ. Người dân không nên coi đây là phương thuốc chữa bệnh.
Nếu muốn dùng thử như một loại nước mát dân dã, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không uống liên tục nhiều ngày. Tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị mất ngủ do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá.
Để cải thiện giấc ngủ bền vững, bạn nên duy trì giờ giấc sinh hoạt đều đặn, hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại trước khi ngủ và giải tỏa căng thẳng bằng các hoạt động thể chất nhẹ nhàng. Khi tình trạng mất ngủ kéo dài gây mệt mỏi, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.
