Tiểu đêm nhiều lần, dòng tiểu yếu hay cảm giác tiểu không hết bãi là nỗi ám ảnh quen thuộc của nhiều nam giới khi bước qua tuổi trung niên. Truyền miệng dân gian thường khuyên cánh mày râu ăn hạt bí ngô mỗi ngày để "thu nhỏ" tuyến tiền liệt và chấm dứt các rắc rối này.
Thực tế khoa học cho thấy hạt bí ngô và các chế phẩm từ hạt bí có thể giúp giảm đáng kể các triệu chứng đường tiểu dưới, cải thiện dòng tiểu và nâng cao chất lượng sống ở người phì đại tuyến tiền liệt lành tính mức độ nhẹ đến trung bình [1]. Tuy nhiên, hạt bí chủ yếu giúp làm dịu triệu chứng chứ chưa có bằng chứng rõ ràng về việc làm giảm thể tích tuyến tiền liệt ở người bệnh [2].
Vì sao tuyến tiền liệt phì đại và hạt bí tác động thế nào?
Phì đại tuyến tiền liệt lành tính (BPH) là tình trạng tuyến tiền liệt tăng kích thước nhưng không phải ung thư, thường gặp ở nam giới lớn tuổi [3]. Khi tuyến này to ra, nó tạo áp lực chèn ép lên niệu đạo (ống dẫn nước tiểu) và làm thành bàng quang dày lên [3]. Hệ quả là bàng quang suy yếu, mất khả năng tống xuất hết nước tiểu và gây ứ đọng nước tiểu [3].
Nguyên nhân chính xác của bệnh chưa được xác định hoàn toàn, nhưng nhiều giả thuyết chỉ ra sự mất cân bằng giữa hormone estrogen và testosterone ở nam giới lớn tuổi [3]. Một yếu tố quan trọng khác là hormone sinh dục nam dihydrotestosterone (DHT) vốn thúc đẩy sự phát triển và phình to của mô tuyến tiền liệt [3].
Các hợp chất thảo dược từ hạt bí ngô (Cucurbita pepo) được giới khoa học ghi nhận có tác dụng kháng viêm, kháng androgen (ức chế tác động của hormone nam), chống tăng sinh tế bào và chống oxy hóa [4]. Một tổng quan hệ thống năm 2016 phân tích 16 nghiên cứu (gồm 10 nghiên cứu trong ống nghiệm và 6 nghiên cứu lâm sàng) cho thấy hạt bí ngô giúp giảm sự phát triển của mô tuyến tiền liệt và giảm hoạt động co bóp quá mức của cơ bàng quang trong môi trường thí nghiệm [4]. Nhờ cơ chế này, người bệnh giảm cảm giác kích thích bàng quang và đi tiểu dễ dàng hơn [4].
Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về hạt bí nguyên hạt và chiết xuất?
Bằng chứng lâm sàng lớn nhất về hạt bí ngô là thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược mang tên GRANU công bố năm 2015 [1]. Nghiên cứu theo dõi 1.431 nam giới từ 50 đến 80 tuổi có triệu chứng đường tiểu dưới do phì đại tuyến tiền liệt trong suốt 12 tháng [1]. Người tham gia được chia làm ba nhóm: ăn hạt bí ngô (5 g mỗi lần, ngày 2 lần), uống viên nang chiết xuất hạt bí (500 mg mỗi lần, ngày 2 lần) hoặc dùng giả dược [1].
Tiêu chí đánh giá chính là mức giảm từ 5 điểm trở lên trên thang điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS) sau một năm [1]. Kết quả cho thấy nhóm ăn hạt bí ngô có tỷ lệ đáp ứng đạt 58,5%, cao hơn có ý nghĩa so với mức 47,3% ở nhóm dùng giả dược [1]. Ngược lại, nhóm dùng viên chiết xuất hạt bí trong nghiên cứu này không tạo ra sự khác biệt so với giả dược [1]. Dù vậy, các tác giả lưu ý cần thêm nghiên cứu xác nhận hoặc tổng quan hệ thống trước khi đưa ra khuyến cáo điều trị chính thức [1].
Ở một góc độ khác, nghiên cứu không can thiệp công bố năm 2022 lại ghi nhận hiệu quả tích cực của dạng chiết xuất mềm hạt bí trong thực hành lâm sàng thường quy [5]. Nghiên cứu theo dõi 130 nam giới dùng chiết xuất mềm hạt bí trong tối đa 24 tháng, với 83 người (độ tuổi trung bình 65,2) có đủ dữ liệu phân tích tại mốc 12 tháng [5].
Sau 12 tháng, điểm triệu chứng IPSS giảm trung bình 4,7 điểm; có 83% bệnh nhân giảm ít nhất 3 điểm và 53% giảm ít nhất 5 điểm [5]. Tỷ lệ người bệnh hài lòng về chất lượng sống tăng mạnh từ 11% lúc đầu lên 62% sau 12 tháng và đạt 73% sau 24 tháng [5]. Đáng chú ý, phương pháp này không gây ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng tình dục và khả năng cương dương của người bệnh [5].
Hiệu quả của dầu hạt bí và các công thức kết hợp
Bên cạnh hạt nguyên vẹn, dầu hạt bí ngô cũng được thử nghiệm lâm sàng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2009 tại Hàn Quốc đã theo dõi 47 nam giới (tuổi trung bình 53,3) có điểm IPSS trên 8 trong vòng 12 tháng [2]. Bệnh nhân được chia thành 4 nhóm dùng liều 320 mg mỗi ngày: giả dược tinh bột khoai lang (nhóm A), dầu hạt bí ngô (nhóm B), dầu cọ lùn (nhóm C), hoặc kết hợp cả dầu hạt bí và dầu cọ lùn mỗi loại 320 mg (nhóm D) [2].
Kết quả cho thấy nhóm dùng dầu hạt bí đơn thuần giảm điểm triệu chứng IPSS và cải thiện chất lượng sống ngay sau 3 tháng, đồng thời tăng lưu lượng dòng tiểu tối đa có ý nghĩa thống kê sau 6 tháng [2]. Tuy nhiên, thể tích tuyến tiền liệt không thay đổi ở tất cả các nhóm, và chỉ số kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) chỉ giảm ở nhóm dùng kết hợp hai loại dầu sau 3 tháng [2].
Năm 2020, một nghiên cứu thử nghiệm đa trung tâm, nhãn mở trên 128 nam giới từ 40 đến 80 tuổi (tuổi trung bình 61,8) đã đánh giá hỗn hợp gồm chiết xuất hạt bí, isoflavonoid mầm đậu nành và nam việt quất dùng đường uống mỗi ngày trong 3 tháng [6]. Điểm IPSS trung vị giảm từ 15 lúc ban đầu xuống 11 sau 30 ngày và còn 9 sau 90 ngày [6]. Chất lượng sống cải thiện rõ rệt và điểm chức năng cương dương (IIEF-5) tăng nhẹ từ 15 lên 17 tại mốc 90 ngày [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế một nhánh, không có nhóm đối chứng giả dược [6].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2019 trên mô hình chuột thí nghiệm đã kết hợp dầu hạt bí vào hệ vận chuyển nano chứa thuốc tadalafil (thuốc được FDA phê duyệt trị triệu chứng BPH) [3]. Công thức kết hợp này giúp tăng nồng độ thuốc tại tuyến tiền liệt gấp 2,3 lần so với thuốc thông thường, đồng thời giảm 35,51% trọng lượng tuyến tiền liệt ở chuột thí nghiệm [3]. Dù vậy, đây mới là dữ liệu trên động vật và chưa phải phác đồ áp dụng trực tiếp cho người [3].
So sánh hạt bí ngô với thuốc điều trị Tây y
Tại một số quốc gia như Đức và Áo, liệu pháp thảo dược cho triệu chứng đường tiểu dưới được tới khoảng 90% bác sĩ và bệnh nhân tin dùng cho các ca bệnh nhẹ đến trung bình [6]. Trong khi đó, các hướng dẫn y khoa chính thống vẫn khuyến cáo dùng thuốc chẹn alpha và thuốc ức chế phosphodiesterase-5 cho các trường hợp trung bình đến nặng [6].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn năm 2021 đã đặt dầu hạt bí ngô lên bàn cân so sánh trực tiếp với thuốc chẹn alpha là tamsulosin trong 3 tháng [7]. Kết quả cho thấy cả hai phương pháp đều làm giảm đáng kể triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt, nhưng thuốc tamsulosin mang lại hiệu quả vượt trội hơn nhờ mức giảm điểm IPSS cao hơn tại mốc 1 tháng và 3 tháng [7].
Điểm cộng lớn nhất của dầu hạt bí ngô so với thuốc Tây trong nghiên cứu này là ít tác dụng phụ hơn [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ (chỉ còn 34 bệnh nhân ở nhóm tamsulosin do mất dấu theo dõi), thời gian theo dõi ngắn (3 tháng), không đánh giá được mức độ tuân thủ dùng thuốc và bao gồm cả những bệnh nhân có triệu chứng rất nhẹ (IPSS dưới 8) [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn hạt bí chữa bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng ăn hạt bí ngô sẽ làm cục u xơ tuyến tiền liệt "teo nhỏ" lại như thời thanh niên. Thực tế, thử nghiệm lâm sàng kéo dài 12 tháng tại Hàn Quốc chứng minh việc bổ sung dầu hạt bí giúp thông thoáng đường tiểu và giảm triệu chứng khó chịu, nhưng hoàn toàn không làm thay đổi thể tích tuyến tiền liệt trên siêu âm [2].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi sản phẩm từ hạt bí trên thị trường đều có tác dụng như nhau. Một báo cáo tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng sự khác biệt trong khâu thu hoạch mẫu và quy trình chiết xuất khiến các chế phẩm từ cùng một loài thực vật có hàm lượng hoạt chất khác nhau [8]. Do đó, không thể lấy kết quả nghiên cứu của một loại chiết xuất đặc hiệu để suy diễn cho mọi sản phẩm hạt bí trôi nổi [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Các nghiên cứu lâm sàng đều ghi nhận hạt bí ngô và dầu hạt bí có độ an toàn cao, dung nạp tốt và tỷ lệ bỏ điều trị thấp [1, 4, 8]. Phương pháp này đặc biệt phù hợp với nam giới có triệu chứng mức độ nhẹ đến trung bình, nguy cơ tiến triển bệnh thấp và muốn duy trì đời sống tình dục năng động mà không bị tác dụng phụ của thuốc làm ảnh hưởng [5].
Tuy nhiên, những người có triệu chứng từ trung bình đến nặng (ví dụ điểm IPSS trên 19) hoặc có nguy cơ bí tiểu cấp tính không nên tự ý dùng hạt bí thay thế thuốc điều trị [6]. Khi dùng thuốc Tây y như tamsulosin, hiệu quả kiểm soát triệu chứng vẫn mạnh và nhanh hơn so với thảo dược [7]. Người đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc chẹn alpha cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiết niệu trước khi bổ sung các chế phẩm thảo dược [6].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để hỗ trợ giảm triệu chứng đường tiểu dưới theo đúng dữ liệu khoa học, nam giới có thể ăn hạt bí ngô nguyên hạt với lượng 5 g mỗi lần, ngày 2 lần (tổng cộng 10 g mỗi ngày) [1]. Nếu sử dụng dạng viên dầu hạt bí ngô chuẩn hóa, liều lượng được ghi nhận an toàn và hiệu quả trong nghiên cứu là 320 mg mỗi ngày [2].
Liệu pháp tự nhiên đòi hỏi sự kiên trì vì các cải thiện rõ rệt về dòng tiểu và điểm triệu chứng thường xuất hiện sau 3 tháng đến 12 tháng sử dụng đều đặn [1, 8]. Khi chọn mua hạt bí ăn hàng ngày, người dùng nên ưu tiên hạt bí rang mộc, không tẩm quá nhiều muối hay bơ đường để tránh gây hại cho tim mạch và huyết áp ở tuổi trung niên.
Tóm lại, hạt bí ngô là một giải pháp hỗ trợ an toàn, giúp làm dịu các triệu chứng tiểu đêm, tiểu khó và nâng cao chất lượng sống cho nam giới bị phì đại tuyến tiền liệt mức độ nhẹ đến vừa [1, 3]. Tuy nhiên, thực phẩm này không làm giảm kích thước tuyến tiền liệt và không thể thay thế thuốc đặc trị trong các trường hợp bệnh nặng [7, 8]. Nam giới khi có biểu hiện rối loạn tiểu tiện kéo dài cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ phù hợp.