Vào mỗi độ thu về, những quả hồng giòn ngọt mát hay hồng ngâm thơm ngon trở thành món ăn vặt quen thuộc của nhiều gia đình. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng thứ quả hấp dẫn này lại là thủ phạm hàng đầu dẫn đến các ca cấp cứu ngoại khoa do tắc ruột hoặc viêm loét tiêu hóa.

Nhiều người sau khi ăn hồng xuất hiện cơn đau bụng dữ dội, buồn nôn, chướng bụng kéo dài do sự hình thành của khối bã thức ăn dạ dày. Đây là tình trạng dị vật bã thực vật (phytobezoar) tích tụ, đông kết thành khối rắn chắc gây tắc nghẽn đường tiêu hóa [1], [2].

Cơ chế tạo khối bã thực vật từ quả hồng

Khối bã thức ăn có nguồn gốc từ thực vật là dạng dị vật tiêu hóa phổ biến nhất [3]. Trong quả hồng chứa hàm lượng lớn chất tanin (axit tannic) [2]. Khi đi vào môi trường dạ dày, dưới sự tác động của axit dịch vị, tanin sẽ bị đông tụ và kết tủa lại [4], [2].

Quá trình này biến tanin thành một loại polyme dạng keo dính kết [2]. Không dừng lại ở đó, axit tannic tiếp tục kết hợp với các protein có trong dịch tiêu hóa để tạo nên phức hợp protein-tanin dạng keo không tan trong nước [2].

Hợp chất kết dính này nhanh chóng bao bọc lấy các sợi xơ, bã thực vật khó tiêu hóa của quả hồng và thức ăn khác [2], [3]. Hơn nữa, chất tanin còn có đặc tính làm săn se niêm mạc, làm giảm tiết dịch nhầy và ức chế nhu động ruột, khiến khối bã ngày càng cô đặc và khó bị tống xuất ra ngoài [2]. Khi khối bã hình thành do ăn hồng, y văn gọi riêng là diospyrobezoar [3].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ tắc ruột do ăn hồng

Các tài liệu y khoa thế giới ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng và các nghiên cứu quy mô về tình trạng tắc ruột nghiêm trọng do khối bã thức ăn từ quả hồng.

Nghiên cứu lâm sàng thực hiện trên 113 bệnh nhân nhập viện do biến chứng bã thức ăn quả hồng trong vòng 3 năm đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa loại quả này với tình trạng tắc nghẽn [5]. Trong số đó, có tới 103 bệnh nhân xác nhận có tiền sử ăn hồng trước khi phát bệnh [5]. Đa số trường hợp (80 bệnh nhân) bị tắc ở ruột non, 13 người bị ứ đọng khối bã tại dạ dày và 20 người xuất hiện đồng thời ở cả dạ dày lẫn ruột non [5]. Các dấu hiệu điển hình ban đầu bao gồm sốt nhẹ, tăng bạch cầu và giảm nhu động ruột [5].

Một báo cáo kéo dài 7 năm (từ 1988 đến 1995) tại bệnh viện ngoại khoa ghi nhận 14 ca tắc ruột cơ học do phytobezoar, trong đó 11 bệnh nhân (chiếm 78,6%) từng phẫu thuật dạ dày [6]. Tác giả quan sát thấy tỷ lệ nhập viện tăng mạnh từ 0,5 ca/năm trong 4 năm đầu lên tới 4 ca/năm trong 3 năm sau đó, trùng khớp với đợt gia tăng nhập khẩu và tiêu thụ quả hồng [6]. Đáng chú ý, toàn bộ các ca bệnh đều nhập viện vào mùa đông - thời điểm loại quả này được bày bán nhiều [6].

Một nghiên cứu khác theo dõi 13 bệnh nhân trải qua 16 đợt tắc ruột non do bã thức ăn cũng khẳng định phần lớn các trường hợp xuất hiện vào mùa thu khi hồng vào vụ thu hoạch [7]. Trong nhóm này, 11 người có tiền sử phẫu thuật loét dạ dày - tá tràng [7]. Dị vật từ hồng không chỉ gây tắc ở ruột mà còn có thể làm nghẽn ngay tại tá tràng [7].

Nghiên cứu về dị vật thức ăn trên động vật cũng cung cấp bằng chứng tương tự. Năm 2013, các nhà khoa học ghi nhận sự việc tại một vườn thú khi hai cá thể chồn meerkat bị chết đột ngột và phát hiện khối bã hồng trong dạ dày qua khám nghiệm tử thi [4]. Bốn con khác trong đàn cũng xuất hiện bã thức ăn qua chụp X-quang và phải phẫu thuật mở dạ dày để lấy khối sợi màu cam [4]. Phân tích mô học cho thấy khối bã này có cấu trúc giống hệt quả hồng chín rụng từ cây trong khu nuôi dưỡng [4]. Báo cáo nhấn mạnh tanin trong hồng chín đông tụ khi gặp axit dạ dày và hiện tượng này xảy ra ở cả người, ngựa và chồn [4].

Các biến chứng nguy hiểm của khối bã thức ăn

Khối bã phytobezoar không đơn thuần là khối xơ sợi nằm yên mà có thể gây ra nhiều biến chứng đe dọa tính mạng. Bệnh nhân thường gặp các cơn đau vùng thượng vị, loét đường tiêu hóa, nôn mửa sau ăn, mệt mỏi kéo dài hoặc viêm tụy cấp [1], [8].

Nguy cơ nghiêm trọng nhất là thủng ruột và viêm phúc mạc. Một trường hợp điển hình được công bố năm 2012 ghi nhận bệnh nhân nam bị đau bụng 5 ngày sau khi ăn lượng lớn quả hồng [3]. Khám cấp cứu phát hiện khối bã gây tắc ruột đoạn hồi tràng cách van hồi manh tràng 15 cm, dẫn đến thủng ruột non và viêm phúc mạc cục bộ, buộc phải phẫu thuật cắt bỏ đoạn ruột bị hoại tử [3].

Ngay cả hồng sấy khô cũng tiềm ẩn mối nguy lớn. Một báo cáo năm 2018 ghi nhận cụ bà 87 tuổi bị tắc ruột non do khối bã thức ăn khổng lồ đường kính lên tới 80 mm sau khi ăn hồng khô [8]. Bệnh nhân đau bụng thượng vị, buồn nôn, chán ăn rõ rệt và phải mổ mở ruột để lấy khối dị vật [8].

Nghiên cứu trên 113 bệnh nhân cũng chỉ ra 2 trường hợp phải cắt bỏ đoạn ruột hoại tử và 2 trường hợp tử vong sau phẫu thuật do nhiễm trùng huyết và biến chứng hô hấp [5].

Giới hạn và các phương pháp xử trí hiện nay

Dù nguy cơ tắc ruột là có thật, phytobezoar chỉ chiếm khoảng 2-4% trong tổng số các ca tắc ruột non nói chung, và sự hiện diện của bezoar trong đường tiêu hóa chiếm tỷ lệ dưới 1% ở dân số chung [8], [3].

Khi phát hiện khối bã, việc điều trị tùy thuộc vào vị trí và kích thước của khối. Chụp cắt lớp vi tính (CT) bụng là phương pháp chẩn đoán chủ yếu, cho hình ảnh khối mô mềm tròn hoặc bầu dục có ranh giới rõ nhưng mật độ bên trong không đồng nhất [2].

Nếu khối bã còn nằm trong dạ dày, nội soi can thiệp là bước đầu tiên [1]. Một phương pháp bảo tồn thường được áp dụng là liệu pháp làm tan bằng nước ngọt có gas [1]. Một báo cáo năm 2022 cho thấy bệnh nhân 77 tuổi có 4 khối bã hồng gây tắc môn vị đã được hướng dẫn uống 500 mL nước ngọt có gas mỗi ngày trong 4 ngày [1]. Sau đó, bác sĩ tiến hành tiêm nước có gas vào khối bã qua nội soi để làm mềm, dùng thòng lọng cắt nhỏ và dùng lưới gắp vụn bã ra ngoài thành công [1]. Tuy nhiên, phương pháp này tiềm ẩn nguy cơ: khối bã sau khi rã nhỏ có thể trôi xuống ruột non và gây tắc ruột tái phát hoặc viêm tụy cấp [1].

Đối với các ca tắc ruột non, phẫu thuật thường là lựa chọn bắt buộc [8], [5]. Phương pháp ưu tiên là dồn khối bã bằng tay qua van hồi manh tràng xuống ruột già mà không cần xẻ ruột (milking), giúp giảm thiểu nguy cơ nhiễm trùng vết mổ [5], [7]. Trường hợp khối bã quá rắn hoặc ruột tổn thương nặng, bác sĩ buộc phải rạch mở ruột hoặc cắt đoạn ruột [8], [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn hồng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ hồng chát mới có tanin, còn hồng giòn hay hồng chín ngọt thì an toàn tuyệt đối. Thực tế, tanin vẫn tồn tại trong quả hồng chín và cả hồng khô [4], [8]. Nếu ăn với số lượng lớn trong một lần, lượng tanin nạp vào đủ để gây kết tủa khi gặp axit dạ dày [2], [3].

Một hiểu lầm tai hại khác là ăn hồng lúc đói để "chống đói". Khi dạ dày rỗng, nồng độ axit clohydric ở mức rất cao [2]. Việc đưa lượng lớn thức ăn giàu axit tannic vào thời điểm này khiến phản ứng đông tụ diễn ra nhanh chóng và mạnh mẽ hơn, dễ tạo thành khối keo rắn bọc lấy chất xơ [2].

Ngoài ra, quan niệm nhai chưa kỹ vẫn có thể tiêu hóa được cũng sai lầm. Hầu hết các khối bã kích thước 30-50 mm hoặc lên tới 80 mm hình thành một phần do người bệnh nuốt các miếng hồng lớn mà không nhai nát [8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu lâm sàng, nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bao gồm:

  • Người có tiền sử phẫu thuật dạ dày - tá tràng: Đây là nhóm nguy cơ hàng đầu, chiếm tỷ lệ rất cao trong các báo cáo lâm sàng (như 105/113 bệnh nhân [5], 11/13 bệnh nhân [7], 11/14 bệnh nhân [6]). Các phẫu thuật như cắt một phần dạ dày, nối vị tràng, phẫu thuật tạo hình môn vị làm thay đổi cấu trúc tiêu hóa [2]. Chúng làm giảm tiết axit tạo môi trường axit yếu, làm giảm nhu động khiến thức ăn đặc bị ứ đọng lâu, hoặc làm mở rộng lỗ môn vị khiến các khối xơ chưa tiêu trôi thẳng xuống ruột non gây tắc nghẽn [2].
  • Người từng trải qua phẫu thuật giảm cân (bariatric surgery): Số ca bã thức ăn đang có xu hướng gia tăng theo số lượng phẫu thuật này [2].
  • Người suy giảm chức năng vận động đường tiêu hóa hoặc mắc bệnh tiểu đường [2], [3].
  • Người cao tuổi, sức nhai kém hoặc có thói quen nuốt vội [1], [8].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Để thưởng thức món hồng giòn, hồng ngâm mà không lo biến chứng tắc ruột, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc ăn uống an toàn:

  • Không ăn khi bụng đói: Luôn ăn hồng sau bữa chính khi dạ dày đã có thức ăn khác làm giảm sự tiếp xúc trực tiếp giữa tanin đậm đặc và dịch vị nguyên chất [2].
  • Kiểm soát khẩu phần: Không ăn quá nhiều hồng cùng lúc, đặc biệt không ăn liên tục trong nhiều ngày [1], [2].
  • Nhai kỹ, gọt vỏ: Nhai thật nhuyễn giúp nghiền nhỏ các sợi xơ thực vật khó tiêu hóa [8]. Nên gọt bỏ lớp vỏ ngoài nơi thường tập trung hàm lượng tanin cao hơn.
  • Không kết hợp thực phẩm giàu đạm cùng lúc: Tránh ăn hồng chung với các món quá nhiều protein khó tiêu, vì tanin kết hợp cùng protein tạo phức hợp keo không tan [2].
  • Uống đủ nước: Giúp hỗ trợ quá trình tiêu hóa và lưu chuyển thức ăn trong ống tiêu hóa.

Hồng ngâm, hồng giòn là món quà ẩm thực hấp dẫn của mùa thu đông, giàu dưỡng chất nếu dùng đúng cách. Tuy nhiên, sự lắng đọng của tanin tạo bã thức ăn là rủi ro có thật về mặt bệnh học. Người tiêu dùng cần ăn uống điều độ, nhai kỹ, và những người từng phẫu thuật vùng bụng cần hết sức thận trọng, hỏi ý kiến bác sĩ khi gặp bất thường về tiêu hóa sau khi ăn loại quả này.