Ăn kem lạnh khi đang ho khan: Tốt hay hại cho họng?

Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc cơ thể mệt mỏi, những cơn ho khan dai dẳng thường xuất hiện kèm theo cảm giác khô rát, ngứa ngáy khó chịu ở vùng cổ họng. Trong tình huống này, nhiều người truyền tai nhau mẹo ngậm kem lạnh để làm "đóng băng" cơn ngứa họng, trong khi số khác lại kiên quyết phản đối vì sợ viêm họng nặng thêm. Vậy thực chất việc ăn kem lạnh khi đang bị ho mang lại lợi ích giảm đau hay gây thêm tác hại cho hệ hô hấp?

Câu trả lời phụ thuộc vào trạng thái niêm mạc đường thở của từng cá nhân. Về mặt cảm giác, nhiệt độ lạnh có thể làm dịu tạm thời tình trạng sưng rát tại vòm họng. Tuy nhiên, về mặt sinh lý học đường hô hấp, tác nhân lạnh tiềm ẩn nguy cơ kích hoạt phản ứng co thắt cơ trơn khí quản và kích thích các thụ thể gây ho, đặc biệt khi đường hô hấp đang trong giai đoạn nhạy cảm hoặc viêm nhiễm.

Cơ chế tác động: Giảm đau tức thì đối đầu kích thích nhiệt

Cảm giác ngứa ngáy và đau rát trong các đợt ho khan xuất phát từ tình trạng viêm tấy của các mô niêm mạc hầu họng. Khi tiếp xúc với thức ăn lạnh như kem, nhiệt độ thấp giúp giảm lưu lượng tuần hoàn cục bộ tạm thời, từ đó mang lại cảm giác tê mát và xoa dịu thụ thể cảm giác đau tại chỗ.

Ngược lại, phản xạ của đường dẫn khí đối với nhiệt độ thấp lại hoàn toàn khác biệt. Khi luồng nhiệt lạnh đi qua vùng họng, nó có thể ảnh hưởng gián tiếp đến hệ thống khí - phế quản. Các thụ thể ho tại đường hô hấp rất nhạy cảm với sự mất nhiệt và thay đổi áp suất thẩm thấu ^[1]. Sự tái làm ấm sau khi tiếp xúc lạnh có thể dẫn tới hiện tượng xung huyết mô, gây biến dạng cơ học các đầu tận cùng thần kinh và kích hoạt phản xạ ho mạnh mẽ hơn ^[1].

Tác động của nhiệt độ lạnh đối với cảm giác nuốt và vùng họng

Lợi ích làm dịu của thức ăn lạnh mềm đã được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân tổn thương vùng họng. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát việc sử dụng kem mềm tăng cường dinh dưỡng trên 30 bệnh nhân sau phẫu thuật ung thư đầu và cổ gặp khó khăn khi ăn uống ^[2]. Kết quả khảo sát cho thấy 77% bệnh nhân đánh giá kem dễ ăn và có mùi vị thơm ngon; đặc biệt 60% bệnh nhân cảm thấy nhiệt độ lạnh của kem giúp làm dịu các triệu chứng khó chịu tại chỗ ^[2]. Kem mềm tỏ ra an toàn và hỗ trợ giảm bớt cảm giác đau rát ở những bệnh nhân tiếp nhận xạ trị vùng tiêu hóa - hô hấp trên ^[2].

Dù vậy, đối với hệ thống tiêu hóa trên, việc nuốt khối lạnh quá nhanh lại tạo ra những thay đổi huyết động và vận động đáng chú ý. Một thử nghiệm năm 1981 khảo sát phản ứng thực quản ở 5 người bình thường (từ 20 đến 44 tuổi) khi nuốt kem lạnh (-5 độ C) so với hỗn hợp kem ở nhiệt độ phòng (20 độ C) ^[3]. Khi các đối tượng nuốt nhanh kem lạnh để gây đau ngực duy trì trong 60 giây, các nhà khoa học quan sát thấy biên độ sóng nhu động thực quản bị giảm rõ rệt, thậm chí ngừng hoàn toàn hoạt động vận động ở đoạn xa thực quản và phải mất 5 phút mới hồi phục dần ^[3]. Hiện tượng này chứng minh rằng nhiệt lạnh ức chế khả năng co bóp nhu động bình thường và có thể tạo cảm giác tức nặng sau xương ức chứ không đơn thuần là một cơn co thắt cơ học ^[3].

Nguy cơ co thắt đường thở khi gặp kích thích lạnh

Nếu như niêm mạc bình thường có khả năng thích nghi tốt, thì đường thở đang tổn thương lại phản ứng hoàn toàn trái ngược với nhiệt độ thấp. Một nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 1988 trên mô khí quản chuột đã làm rõ điều này ^[4]. Khi thử nghiệm với kích thích lạnh (10 độ C) đơn thuần, các đoạn khí quản cô lập bình thường không hề xuất hiện hiện tượng co thắt cơ trơn ^[4].

Tuy nhiên, câu chuyện hoàn toàn thay đổi trên các mẫu khí quản đã được gây mẫn cảm dị ứng trước đó. Sau khi phục hồi từ phản ứng kháng nguyên, kích thích lạnh ở 10 độ C ngay lập tức gây ra phản ứng co thắt cơ trơn khí quản dữ dội ^[4]. Các phân tích sâu hơn chỉ ra rằng phản ứng này chịu sự chi phối mạnh mẽ của các chất trung gian hóa học như Paf-acether, acetylcholine và đặc biệt là sự gia tăng dòng ion canxi (Ca2+) đi vào tế bào ^[4]. Các chất chẹn kênh canxi (như nifedipine, bepridil, TMB-8) đã ức chế đáng kể phản ứng co thắt đường thở do lạnh ^[4]. Điều này cho thấy khi niêm mạc đang có phản ứng viêm hoặc dị ứng, kích thích nhiệt lạnh chính là ngòi nổ kích hoạt sự co rút cơ trơn đường thở.

Ngoài ra, kích thích lạnh còn có thể gây viêm thần kinh tại đường hô hấp. Dữ liệu công bố năm 2012 trên các vận động viên luyện tập trong môi trường không khí lạnh cho thấy việc hít thở khí lạnh có thể kích thích giải phóng các chất trung gian như tachykinin và kinin ^[1]. Việc mất nhiệt và mất nước qua đường thở kích hoạt các thụ thể ho thông qua hiện tượng xung huyết khi tái làm ấm mô, khiến các triệu chứng ho gia tăng sau vài giờ tiếp xúc ^[1].

Lợi ích tạm thời và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Việc sử dụng kem lạnh rõ ràng mang lại lợi ích giảm đau tức thì nhờ hiệu ứng gây tê cục bộ, đồng thời là nguồn cung cấp năng lượng dễ nuốt đối với những trường hợp niêm mạc miệng họng bị trầy xước, bỏng rát ^[2]. Cảm giác mát lạnh giúp ức chế tạm thời xung dẫn truyền đau rát lên thần kinh trung ương.

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại cũng chỉ ra những giới hạn rõ rệt. Đa số các thử nghiệm về tác dụng co thắt phế quản do kích thích lạnh được thực hiện trên mô hình động vật cô lập hoặc dựa trên phản ứng hít khí lạnh đường hô hấp [3, 4]. Việc ăn kem lạnh tạo tác động nhiệt chủ yếu qua ngã ba hầu họng và thực quản, nhưng sự truyền nhiệt gián tiếp qua thành sau khí quản hoàn toàn có thể kích hoạt các phản xạ thần kinh tương tự. Do đó, kem lạnh không phải là biện pháp điều trị căn nguyên của cơn ho khan.

Những hiểu lầm thường gặp về việc ăn kem khi ho

Nhiều người lầm tưởng rằng kem là "thủ phạm" trực tiếp sinh ra đờm hoặc gây nhiễm trùng cổ họng. Thực tế, cảm giác đặc quánh trong miệng sau khi ăn kem thường do độ béo và kết cấu nhũ tương của sữa, không phải là phản ứng tăng tiết đờm viêm từ phế quản. Nhiệt độ lạnh của kem tự thân nó cũng không tạo ra vi khuẩn hay virus gây bệnh.

Một hiểu lầm ngược lại là cho rằng có thể dùng kem lạnh để "trị dứt điểm" cơn ho khan do tác dụng làm tê. Thực tế, hiệu ứng làm mát chỉ kéo dài trong vài phút khi kem đi qua vùng họng. Ngay sau khi nuốt hết, quá trình tái tưới máu và phản xạ hồi ứng nhiệt độ có thể kích hoạt các thụ thể thần kinh nhạy cảm, khiến tình trạng kích ứng và co thắt đường thở trở nên trầm trọng hơn [3, 4].

Những ai cần thận trọng, tránh ăn kem khi bị ho?

Dựa trên các cơ chế bệnh sinh và phản ứng đường thở, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt kiêng kem và đồ lạnh khi đang xuất hiện các đợt ho khan:

• Người có tiền sử hen phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính: Đường thở của nhóm người này có hiện tượng tăng tính phản ứng tương tự như mô hình khí quản mẫn cảm, rất dễ kích phát co thắt phế quản khi gặp lạnh ^[4].
• Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng: Phản ứng viêm dị ứng tiềm ẩn khiến cơ trơn khí quản dễ co thắt dữ dội trước sự thay đổi nhiệt độ đột ngột ^[4].
• Người đang bị ho khan do viêm đường hô hấp cấp: Khi lớp niêm mạc đang sưng huyết, kích thích lạnh dễ làm rối loạn nhu động thực quản và kích ứng thụ thể ho [2, 3].
• Người có triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản: Đồ lạnh có thể làm suy giảm chức năng vận động của thực quản, cản trở quá trình làm sạch axit ^[3].

Cách tiếp cận hợp lý để làm dịu cơn ho khan

Nếu bạn đang gặp phải những cơn ho khan gây rát cổ họng nhưng vẫn muốn tìm kiếm sự dễ chịu an toàn, hãy cân nhắc các giải pháp thay thế hợp lý:

• Tránh xa đồ ăn đông lạnh: Không nên tiêu thụ kem ở nhiệt độ âm sâu (-5 độ C) vì nguy cơ gây ức chế vận động thực quản và khởi phát đau tức ngực ^[3].
• Ưu tiên nhiệt độ phòng hoặc ấm nhẹ: Sử dụng nước lọc ấm hoặc các món ăn lỏng mềm ở nhiệt độ phòng giúp giữ ẩm niêm mạc mà không kích hoạt phản xạ co thắt đường thở do nhiệt [2, 3].
• Giữ ấm đường thở: Hạn chế tiếp xúc đột ngột với luồng gió lạnh hoặc không khí khô lạnh để giảm bớt sự kích thích lên các thụ thể ho ^[1].
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Nếu triệu chứng ho khan kéo dài không dứt, kèm theo khó thở hoặc tức ngực, cần đi khám bác sĩ để tìm chính xác nguyên nhân và được kê đơn phù hợp, không tự ý lạm dụng mẹo dân gian.

Tóm lại, ăn kem lạnh có thể đem đến cảm giác sảng khoái và làm dịu vùng họng trong thoáng chốc. Tuy nhiên, trước nguy cơ tiềm ẩn gây co thắt khí quản và kích ứng phản xạ ho, người đang bị ho khan—nhất là những người có cơ địa dị ứng hoặc bệnh lý hô hấp—không nên chọn kem lạnh như một giải pháp làm dịu cổ họng.