Uống sữa và chế phẩm từ sữa có làm tăng đờm khi bị đau họng?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, những cơn đau rát họng kèm theo ho đờm thường khiến người bệnh mệt mỏi và chán ăn. Trong thực đơn hồi phục, nhiều người lập tức gạch tên sữa tươi, sữa chua hay phô mai vì lo ngại các món này sẽ làm cổ họng ứ nghẹt chất nhầy. Quan niệm kiêng sữa khi bị viêm đường hô hấp đã tồn tại qua nhiều thế hệ và trở thành một phản xạ tự nhiên của không ít gia đình.

Thực tế khoa học lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn trái ngược. Việc uống sữa và dùng các chế phẩm từ sữa hoàn toàn không kích thích cơ thể sản xuất thêm chất nhầy hay đờm trong đường hô hấp. Cảm giác đặc quánh ở cổ họng thực chất chỉ là một phản ứng xúc giác tạm thời trong khoang miệng chứ không làm tăng thể tích đờm viêm ^[1].

Thực hư chuyện sữa tạo thêm đờm khi họng đau rát

Sự e ngại đối với sữa bắt nguồn từ niềm tin phổ biến rằng loại thực phẩm này là thủ phạm kích thích tiết dịch nhầy hoặc khởi phát cơn hen suyễn ^[2]. Một khảo sát cho thấy niềm tin này lan rộng trong cộng đồng và là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới việc cắt giảm đáng kể lượng sữa tiêu thụ ^[1]. Có tới 27,5% số người tham gia một khảo sát ban đầu từng chủ động giảm dùng sữa khi bị cảm lạnh, trong đó 80% khẳng định lý do là vì sữa làm sinh ra nhiều đờm hơn ^[3].

Nhiều người bệnh chia sẻ rằng chỉ sau vài ngụm sữa, vùng họng của họ dường như nhớp dính và khó nuốt hơn. Bất chấp sự phổ biến của lời đồn, các tổng quan y khoa khẳng định đây chỉ là một trong những hiểu lầm không có cơ sở xác thực ^[2]. Việc kiêng khem sữa quá mức khi ốm đau có thể khiến cơ thể mất đi một nguồn cung cấp năng lượng và dưỡng chất giá trị ^[2].

Cảm giác vướng họng đến từ đâu nếu không phải do đờm?

Để làm rõ bản chất hiện tượng này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phỏng vấn sâu trên 169 người khỏe mạnh, bao gồm cả nhóm tin và không tin vào giả thuyết sữa sinh đờm ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng khu vực bị tác động chủ yếu là vùng họng, với các biểu hiện cụ thể là cảm giác khó nuốt tạm thời và cảm nhận nước bọt cũng như chất nhầy đặc hơn, chứ hoàn toàn không phải sự gia tăng thực tế về số lượng dịch nhầy ^[1].

Đáng chú ý, hiện tượng này xuất hiện ngay cả khi đối tượng chỉ uống một lượng sữa rất nhỏ và cảm giác đó biến mất trong một khoảng thời gian ngắn ^[1]. Đây là sự tương tác vật lý đơn thuần giữa cấu trúc nhũ tương của sữa với nước bọt trong khoang miệng. Độ béo và độ sánh của sữa bao phủ tạm thời lên niêm mạc họng đang bị viêm sưng, tạo ảo giác đờm đặc quánh.

Điều thú vị là phản ứng này không hề mang tính đặc thù riêng cho sữa bò. Các thử nghiệm tại Úc ghi nhận rằng khi cho người tham gia sử dụng đồ uống từ đậu nành có đặc tính cảm quan tương tự như sữa, họ cũng báo cáo những cảm nhận hệt như khi uống sữa bò ^[4]. Điều này củng cố kết luận rằng bản chất hiện tượng nằm ở cảm nhận xúc giác đối với kết cấu chất lỏng sánh mịn, chứ không bắt nguồn từ cơ chế sinh học tạo chất nhầy của sữa ^[4].

Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm nói gì về sữa và dịch nhầy?

Nhằm kiểm chứng liệu sữa có thực sự làm tăng lượng đờm hay không, một thử nghiệm lâm sàng đã được triển khai trên 60 người tình nguyện bị gây nhiễm thực nghiệm bởi virus cảm lạnh rhinovirus-2 ^[3]. Các đối tượng được ghi chép nhật ký triệu chứng hô hấp hàng ngày cũng như lượng sữa tiêu thụ liên tục trong 10 ngày ^[3]. Để có số liệu khách quan nhất, toàn bộ khăn giấy lau dịch mũi của các tình nguyện viên được niêm phong ngay sau khi dùng và cân trọng lượng chính xác ^[3].

Dữ liệu thu thập hoàn chỉnh trên 51 người với tổng cộng 510 ngày-người theo dõi cho thấy lượng sữa tiêu thụ dao động từ 0 đến 11 ly mỗi ngày, với mức trung bình đạt 2,7 ly ^[3]. Khối lượng dịch tiết mũi đo được dao động từ 0 đến 30,4 g mỗi ngày, đạt mức trung bình 1,1 g ^[3]. Kết quả phân tích khẳng định mức độ tiêu thụ sữa và chế phẩm từ sữa hoàn toàn không liên quan đến sự gia tăng triệu chứng nghẹt đường hô hấp trên, đường hô hấp dưới hay khối lượng dịch tiết mũi ^[3].

Một quan sát khác cho thấy những người có sẵn niềm tin "sữa tạo chất nhầy" thường có xu hướng khai báo nhiều triệu chứng ho và nghẹt mũi hơn khi uống sữa, dù lượng dịch mũi cân được thực tế không hề cao hơn người khác ^[4], ^[3]. Khi phân tích bệnh sử hô hấp mạn tính trên 130 người, các nhà khoa học cũng nhận thấy nhóm người tin vào giả thuyết này thường xuyên than phiền về các triệu chứng hô hấp và dùng ít sữa hơn, dù họ không hề có bằng chứng về dị ứng hay bất dung nạp thực phẩm ^[1]. Nghiên cứu kết luận không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa việc tiêu thụ sữa và sự gia tăng sản xuất dịch nhầy ^[3].

Giả thuyết về đạm beta-casein A1 và phản ứng viêm

Dưới góc độ phân tử, một số nhà khoa học đã tìm cách lý giải vì sao một số ít cá nhân lại cảm thấy cải thiện triệu chứng hô hấp khi ngừng sữa. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đưa ra giả thuyết liên quan đến peptide beta-casomorphin-7 (beta-CM-7), một chất phóng thích trong quá trình tiêu hóa đạm A1 của sữa bò ^[5]. Tại đại tràng người, beta-CM-7 được ghi nhận có khả năng kích thích tuyến MUC5AC tiết chất nhầy ^[5].

Từ cơ chế này, người ta đặt giả thiết rằng nếu niêm mạc hô hấp đang bị viêm nặng và beta-CM-7 lọt được vào hệ tuần hoàn máu, nó có thể tác động đến các tuyến MUC5AC ở đường thở ^[5]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây mới chỉ là một giả thuyết khoa học cần được kiểm chứng thêm trong ống nghiệm và bằng chứng y khoa hiện tại chứng minh mối quan hệ nhân quả này vẫn còn rất hạn chế ^[5].

Giả thuyết này đòi hỏi sự hội tụ của nhiều điều kiện khắt khe: người bệnh phải dùng đúng loại sữa chứa đạm A1, phân tử beta-CM-7 phải vượt qua hàng rào niêm mạc để vào máu, và mô đường thở phải đang ở trạng thái viêm hoạt động ^[5]. Điều này lý giải tại sao đại đa số dân số không gặp bất kỳ hiện tượng tăng tiết chất nhầy nào, và chỉ có một nhóm nhỏ người có thể cảm thấy dễ chịu hơn khi loại bỏ sữa ^[5]. Do đó, việc khái quát hóa giả thuyết này để cấm đoán sữa trên diện rộng cho tất cả người bị viêm họng là hoàn toàn không thỏa đáng ^[4], ^[5].

Mối liên hệ bất ngờ giữa sữa và chức năng đường hô hấp

Trái ngược với nỗi sợ sữa làm tắc nghẽn đường thở, các dữ liệu dịch tễ học quy mô lớn lại chỉ ra những lợi ích tích cực của sữa đối với sức khỏe phổi. Dữ liệu từ nghiên cứu MESA-Lung trên nhóm người trưởng thành từ 45 đến 84 tuổi cho thấy việc tiêu thụ nhiều chế phẩm sữa ít béo có mối liên hệ mật thiết với việc cải thiện mật độ phổi đo trên phim chụp cắt lớp vi tính (CT) ^[6]. Lượng sữa tiêu thụ cao giúp cải thiện tỷ lệ mô trên thể tích khí, phản ánh sự phục hồi cấu trúc phế nang và đường dẫn khí bị tổn thương ^[6].

Phân tích số liệu từ khảo sát NHANES giai đoạn 2007-2012 cũng cho thấy việc tiêu thụ sữa nói chung có liên quan đến chỉ số chức năng phổi cao hơn khi đo bằng hô hấp ký ở những người mắc bệnh hen suyễn ^[6]. Cụ thể, những người duy trì thói quen dùng sữa thường xuyên trong suốt cuộc đời hoặc trong 30 ngày gần nhất đạt các chỉ số FEV1/FVC vượt trội hơn ^[6]. Ngoại lệ duy nhất được ghi nhận là nhóm đối tượng sử dụng sữa nguyên kem thường xuyên trong 30 ngày trước cuộc khảo sát không cho thấy sự cải thiện này ^[6].

Tổng hợp dữ liệu từ rất nhiều công trình nghiên cứu đều khẳng định không có mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa việc uống sữa và sự bùng phát hay trở nặng của các bệnh lý hô hấp ^[4], ^[6]. Ngay cả trong các thử nghiệm ghi nhận người bệnh báo cáo triệu chứng thuyên giảm khi ngừng sữa, nhóm dùng giả dược đối chứng cũng ghi nhận mức độ cải thiện tương tự ^[6]. Do đó, các bằng chứng khoa học hiện hành hoàn toàn không ủng hộ "lý thuyết sữa - chất nhầy" ^[6].

Những ai thực sự cần cẩn trọng khi dùng sữa?

Dù sữa không sinh thêm đờm, thức uống này không phải lựa chọn phù hợp tuyệt đối cho tất cả mọi người trong mọi tình huống. Những trường hợp có tiền sử dị ứng đạm sữa bò cần kiêng hoàn toàn các sản phẩm từ sữa ^[7]. Dù rất hiếm gặp, một số trường hợp dị ứng đạm sữa bò có thể biểu hiện các phản ứng tương tự như cơn hen cấp tính ^[4].

Nhóm người thứ hai cần thận trọng là những người mắc chứng bất dung nạp lactose, do thiếu hụt enzyme lactase để tiêu hóa đường sữa ^[7]. Khi cơ thể không dung nạp, việc uống sữa có thể dẫn tới đầy hơi, chướng bụng và tiêu chảy, gây thêm mệt mỏi trong giai đoạn cơ thể đang suy nhược vì viêm họng ^[7].

Ngoài ra, những người đang trong đợt hen suyễn cấp tính cũng không nên lạm dụng sữa nguyên kem với lượng quá lớn ^[6]. Với những người cảm thấy khó chịu rõ rệt về mặt cảm giác sau khi uống sữa bò, việc tạm thời chuyển sang các nguồn dinh dưỡng khác là một lựa chọn cá nhân hợp lý, nhưng không nên biến điều này thành một quy chuẩn y tế bắt buộc cho cộng đồng ^[2], ^[5]. Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đường hô hấp luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.

Lời khuyên dinh dưỡng đúng cách khi đang bị viêm đau họng

Sữa là một nguồn dinh dưỡng phức hợp giá trị, cung cấp nhiều peptide hoạt tính sinh học, chất béo có lợi và các vi chất thiết yếu cho cơ thể ^[7]. Khi bị đau họng, cơ thể thường gặp khó khăn trong việc nhai nuốt thức ăn đặc. Trong hoàn cảnh này, sữa và các món ăn mềm từ sữa là giải pháp cung cấp năng lượng và đạm vô cùng thuận tiện, ngăn ngừa nguy cơ suy nhược ^[2].

Để thưởng thức sữa mà không gặp phải cảm giác nhờn dính khó chịu ở cổ họng, người bệnh có thể áp dụng một số điều chỉnh nhỏ trong thói quen sinh hoạt:

• Uống sữa ấm thay vì uống lạnh: Nhiệt độ ấm giúp làm dịu niêm mạc họng đang sưng đỏ và hỗ trợ lưu thông dịch tiết tốt hơn.
• Nhấp từng ngụm nhỏ: Tránh uống một lượng lớn cùng lúc để hạn chế việc sữa tạo lớp màng bám dày ở khoang miệng và đáy họng ^[1].
• Súc miệng hoặc uống vài ngụm nước lọc sau khi uống sữa: Thao tác đơn giản này giúp cuốn trôi các giọt nhũ tương chất béo còn sót lại trên niêm mạc, loại bỏ ngay cảm giác vướng víu hoặc nhờn rít ở cổ họng.
• Lựa chọn sữa tách béo hoặc ít béo: Các loại sữa có hàm lượng chất béo thấp hơn thường ít gây cảm giác sánh đặc trong miệng hơn so với sữa nguyên kem ^[6].
• Đa dạng hóa chế phẩm: Người bệnh có thể dùng sữa chua mềm mát để vừa bổ sung dưỡng chất, vừa kích thích cảm giác ngon miệng mà không làm nặng nề vùng họng.

Cảm giác đờm đặc lại sau khi uống sữa thực chất chỉ là phản ứng tương tác nhất thời giữa cấu trúc chất lỏng sánh béo với dịch tiết tự nhiên trong khoang miệng ^[1]. Không có bất kỳ bằng chứng sinh học nào cho thấy sữa làm tăng tiết đờm viêm hay làm nặng thêm tình trạng nhiễm trùng hô hấp ^[4], ^[3]. Thay vì kiêng khem khắt khe gây thiếu hụt năng lượng, người bị đau họng hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng sữa đúng cách để hỗ trợ cơ thể nhanh chóng hồi phục.