Vì sao nhiều người bị hắt hơi, khó thở khi ngửi mùi khói ngải cứu?

Nhiều gia đình Việt Nam thường có thói quen đốt lá ngải cứu khô để xông nhà xua muỗi, thanh lọc không khí hoặc áp dụng liệu pháp điếu ngải (cứu ngải) của y học cổ truyền để giảm đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, không ít người sau khi hít phải làn khói này liền xuất hiện các phản ứng khó chịu như hắt hơi liên tục, cay mắt, ngứa mũi, thậm chí tức ngực và thở rít. Tình trạng này thường bị nhầm là do khói cay mắt thông thường, nhưng thực chất có thể là phản ứng quá mẫn của hệ hô hấp trước các dị nguyên đặc hiệu từ cây ngải cứu.

Câu trả lời ngắn gọn là khói và các hạt bụi mang theo protein từ cây ngải cứu (Artemisia vulgaris) chứa các dị nguyên đường thở cực mạnh, có khả năng kích hoạt phản ứng viêm dị ứng ở niêm mạc mũi và co thắt phế quản. Đối với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc đã mẫn cảm với phấn hoa của loài thực vật này, việc hít phải khói ngải cứu sẽ kích hoạt kháng thể IgE, giải phóng hàng loạt hóa chất trung gian gây hắt hơi dữ dội, nghẹt mũi và khó thở.

Thủ phạm dị nguyên Art v 1 trong chi ngải cứu

Chi thực vật Artemisia phân bố rộng rãi trên toàn cầu và từ lâu đã được ghi nhận là một trong những nguồn dị nguyên đường hô hấp ngoài trời phổ biến nhất gây viêm mũi dị ứng và hen suyễn theo mùa ^[1]. Trong số các loài thuộc chi này, ngải cứu thông thường (Artemisia vulgaris) sở hữu mức độ gây dị ứng mạnh vượt trội so với các loài cùng chi.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 thực hiện trên mô hình chuột BALB/c đã so sánh tiềm năng gây dị ứng của ba loài ngải cứu gồm A. vulgaris, A. absinthium và A. annua (thanh hao hoa vàng) ^[1]. Kết quả thử nghiệm cho thấy A. vulgaris gây ra phản ứng dị ứng mạnh nhất, kích thích nồng độ kháng thể IgE trong huyết thanh tăng cao rõ rệt, dẫn đến tình trạng tăng phản ứng đường thở và tổn thương mô bệnh học phổi nghiêm trọng nhất ^[1]. Ngược lại, A. absinthium thể hiện mức độ dị ứng trung bình, trong khi A. annua chỉ gây phản ứng dị ứng ở mức nhẹ nhất ^[1].

Nghiên cứu năm 2025 cũng phân tích sâu về hai thành phần dị nguyên chính là Art v 1 và Art v 3 ^[1]. Kết quả xác định nồng độ dị nguyên Art v 1 có mối tương quan rất chặt chẽ với các chỉ số lâm sàng và dấu ấn bệnh học của bệnh hen suyễn, trong khi dị nguyên Art v 3 không cho thấy mối liên hệ rõ rệt ^[1]. Đáng chú ý, tỷ lệ giữa Art v 1 và Art v 3 được xem là yếu tố dự đoán chuẩn xác nhất mức độ tổn thương bệnh học ở phổi ^[1]. Điều này khẳng định Art v 1 chính là nhân tố cốt lõi thúc đẩy phản ứng viêm dị ứng và bệnh lý đường hô hấp do ngải cứu gây ra ^[1].

Cơ chế kích hoạt viêm mũi dị ứng và co thắt phế quản

Khi lá hoặc hoa ngải cứu khô bị đốt cháy trong không gian kín, khói tỏa ra không chỉ chứa các hạt bụi mịn kích thích cơ học mà còn mang theo các mảnh phân tử dị nguyên chưa phân hủy hết. Khi đi vào đường thở, các kháng nguyên này nhanh chóng bám vào niêm mạc mũi và niêm mạc phế quản của người bệnh.

Một nghiên cứu vào năm 2022 trên chuột nhắt bị mẫn cảm với phấn hoa ngải cứu Artemisia vulgaris đã mô tả chi tiết phản ứng bệnh lý khi đường hô hấp tiếp xúc với dị nguyên này ^[2]. Khi bị thử thách với phấn hoa ngải cứu, chuột xuất hiện dấu hiệu viêm mũi dị ứng rõ rệt thông qua các hành vi dụi mũi liên tục và hắt hơi ^[2]. Phân tích mô học ghi nhận sự tăng sản mạnh của các tế bào hình đài (Goblet cells) trên biểu mô niêm mạc mũi, dẫn đến hiện tượng tăng tiết dịch nhầy quá mức ^[2].

Không chỉ dừng lại ở đường hô hấp trên, phản ứng tiếp xúc với dị nguyên ngải cứu còn gây tổn thương phế quản và mô phổi, kèm theo phản ứng sưng nề tai ở động vật thí nghiệm ^[2]. Tình trạng viêm cấp tính này đi liền với sự gia tăng mạnh nồng độ IgE toàn phần, IgE đặc hiệu với dị nguyên Art v 1, cũng như sự bùng nổ của các cytokine định hướng Th2 bao gồm IL-4, IL-5, IL-13, IL-9 và yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha ^[2]. Đáng chú ý, bệnh lý hen phế quản do phấn hoa ngải cứu gây ra trên mô hình gặm nhấm còn đi kèm với các biến đổi bệnh học phổi có đặc trưng viêm bạch cầu trung tính không thuộc Type 2 ^[2]. Đây chính là lý do vì sao phản ứng co thắt phế quản có thể xuất hiện nhanh và dai dẳng.

Dị nguyên ngải cứu phổ biến ra sao trong cộng đồng?

Tình trạng mẫn cảm với chi ngải cứu không phải là hiện tượng hiếm gặp mà xuất hiện với tỷ lệ rất cao ở nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt là tại châu Á. Khi một người đã có sẵn kháng thể chống lại dị nguyên này trong máu, chỉ cần một lượng khói nhỏ mang hạt dị nguyên cũng đủ làm bùng phát cơn co thắt phế quản.

Tại khu vực Sabzevar thuộc Iran, một nghiên cứu lâm sàng năm 2012 thực hiện trên 47 bệnh nhân bị viêm mũi dị ứng bằng phương pháp lẩy da (prick test) đã ghi nhận có tới 27 bệnh nhân (chiếm 58%) có phản ứng dị ứng dương tính với Artemisia vulgaris ^[3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận 43 bệnh nhân (chiếm 92%) dị ứng với loài cỏ Salsola kali, cho thấy phấn hoa ngải cứu là một dị nguyên đường thở vô cùng phổ biến vào cuối mùa hè ^[3].

Nghiên cứu công bố năm 2024 tại khu vực Bắc Kinh trên 84 bệnh nhân mắc các bệnh dị ứng đường hô hấp có ít nhất một phản ứng dị ứng phấn hoa cũng đưa ra kết luận tương tự ^[4]. Kết quả phân tích huyết thanh bằng phương pháp miễn dịch thẩm tích chỉ ra rằng dị ứng với Artemisia absinthium và Artemisia vulgaris nằm trong nhóm dị nguyên phổ biến nhất ở miền bắc Trung Quốc, khẳng định phấn hoa cỏ dại thuộc chi ngải cứu là tác nhân gây bệnh hàng đầu ^[4].

Ở miền nam Trung Quốc, một nghiên cứu năm 2024 khảo sát các thành phần dị nguyên trên 21 bệnh nhân viêm mũi dị ứng và 23 bệnh nhân hen dị ứng cũng ghi nhận sự hiện diện của các dị nguyên từ Artemisia vulgaris gồm Art v 1, Art v 3 và Art v 4 trong huyết thanh người bệnh ^[5]. Những bằng chứng này cho thấy tỷ lệ người mang cơ địa mẫn cảm tiềm ẩn với ngải cứu trong cộng đồng là rất lớn, giải thích vì sao khói ngải cứu lại dễ gây kích ứng đồng loạt ở nhiều người.

Mối liên hệ nguy hiểm giữa viêm mũi dị ứng và hen suyễn

Một nguy cơ lớn đối với những người có phản ứng hắt hơi với ngải cứu là khả năng tiến triển thành bệnh hen suyễn mạn tính. Nhiều người thường chủ quan khi chỉ bị cay mũi hay chảy nước mũi mà không lường trước được rằng đường thở dưới cũng đang bị tổn thương.

Một phân tích hồi cứu quy mô lớn năm 2019 theo dõi 1.096 bệnh nhân mắc chứng dị ứng phấn hoa mùa thu tại Bắc Trung Quốc, trong đó có 1.013 bệnh nhân có kết quả xét nghiệm kháng thể sIgE dương tính với Artemisia (ngải cứu) hoặc Humulus (hoa bia) ^[6]. Trong số 1.013 người dương tính này, có tới 563 người (chiếm 55,6%) có tiền sử viêm mũi dị ứng xuất hiện trước hoặc cùng lúc với các đợt bùng phát cơn hen suyễn, trong khi 450 người (chiếm 44,4%) chỉ mắc viêm mũi dị ứng đơn thuần ^[6].

Phân tích hồi quy logistic và đường cong sinh tồn Kaplan-Meier trong nghiên cứu năm 2019 khẳng định: sau khi kiểm soát các yếu tố về giới tính, độ tuổi khởi phát và tiền sử hen gia đình, nguy cơ tiến triển thành bệnh hen suyễn tăng tỷ lệ thuận với nồng độ kháng thể sIgE đối với Artemisia ^[6]. Đặc biệt, những bệnh nhân có mức kháng thể sIgE đạt cấp độ 5-6 có nguy cơ mắc bệnh hen suyễn cao hơn rõ rệt ^[6]. Do đó, phản ứng hắt hơi hay khò khè khi ngửi mùi ngải cứu không đơn thuần là kích ứng nhất thời mà có thể là dấu hiệu cảnh báo đường thở có nguy cơ chuyển biến thành hen phế quản nặng.

Cảnh giác phản ứng dị ứng chéo với thực phẩm và thảo dược họ Cúc

Một điểm đặc biệt khiến dị ứng ngải cứu trở nên phức tạp là hiện tượng phản ứng dị ứng chéo. Những người có cơ địa mẫn cảm với ngải cứu có thể gặp phản ứng bất lợi không chỉ qua đường hô hấp mà còn khi ăn một số loại hạt hoặc uống trà thảo mộc.

Một nghiên cứu thực hiện năm 1996 trên 84 bệnh nhân mắc viêm mũi, hen phế quản, mề đay hoặc sốc phản vệ chỉ đơn mẫn cảm với phấn hoa Artemisia vulgaris đã so sánh với 50 người chỉ mẫn cảm với phấn cỏ ^[7]. Độ tuổi khởi phát triệu chứng trung bình ở nhóm dị ứng ngải cứu là 30,2 tuổi, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng, trong đó tỷ lệ bệnh nhân nữ chiếm đa số với 70,2% ^[7]. Dù chỉ 42,3% bệnh nhân có tiền sử gia đình dị ứng, tỷ lệ mắc hen phế quản và mề đay ở nhóm dị ứng ngải cứu lại cao vượt trội ^[7].

Đáng chú ý, có 23 bệnh nhân (chiếm 27,3%) dị ứng ngải cứu trong nghiên cứu năm 1996 gặp hiện tượng quá mẫn với thực phẩm, trong khi nhóm dị ứng phấn cỏ hoàn toàn không gặp ^[7]. Các thực phẩm gây dị ứng chéo được ghi nhận bao gồm: mật ong (14 ca), hạt hướng dương (11 ca), hoa cúc chamomile (4 ca), hạt dẻ cười pistachio (3 ca), hạt phỉ hazelnut (2 ca), xà lách (2 ca), phấn hoa (2 ca), bia (2 ca), hạnh nhân (1 ca), đậu phộng (1 ca), các loại hạt khác (1 ca), cà rốt (1 ca) và táo (1 ca) ^[7]. Thử nghiệm ức chế CAP trên một bệnh nhân đã chứng minh sự tồn tại của các epitope kháng nguyên chung giữa hạt dẻ cười và phấn hoa ngải cứu ^[7]. Các nhà nghiên cứu kết luận dị ứng ngải cứu có mối liên hệ mật thiết với các thực phẩm thuộc họ Cúc (Compositae) ^[7].

Hiện tượng dị ứng chéo giữa ngải cứu và hoa cúc chamomile (Matricaria chamomilla) cũng được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu năm 2001 tại Tây Ban Nha trên 24 bệnh nhân hen hoặc viêm mũi mẫn cảm nguyên phát với A. vulgaris ^[8]. Kết quả thử nghiệm cho thấy:

• Thử nghiệm lẩy da với hoa cúc chamomile dương tính ở 21 bệnh nhân ^[8].
• Thử nghiệm kích thích kết mạc với chiết xuất ngải cứu dương tính ở 18 bệnh nhân, và với hoa cúc chamomile dương tính ở 13 bệnh nhân ^[8].
• Thử nghiệm kích thích phế quản với ngải cứu dương tính ở 15 bệnh nhân, và với hoa cúc chamomile dương tính ở 16 cá nhân ^[8].
• Thử nghiệm kích thích đường uống bằng trà cúc thương mại dương tính ở 13 bệnh nhân ^[8]. Nghiên cứu khẳng định mức độ phản ứng chéo in vivo rất cao giữa ngải cứu và hoa cúc, đồng thời cho thấy người mẫn cảm với ngải cứu có nguy cơ cao gặp triệu chứng khó thở hoặc kích ứng khi hít phải bột hoa cúc hay uống trà cúc ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng?

Nhiều người tin rằng ngải cứu là thảo dược lành tính hoàn toàn, khói đốt ngải cứu có tác dụng diệt khuẩn đường hô hấp nên càng hít sâu càng tốt. Thực tế, khói từ bất kỳ nguồn thực vật nào khi cháy âm ỉ đều giải phóng carbon monoxide, bụi mịn PM2.5 và các hạt dị nguyên lơ lửng, gây kích thích niêm mạc biểu mô phế quản và kích hoạt phản ứng miễn dịch quá mức.

Những đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng và tránh tiếp xúc trực tiếp với khói ngải cứu bao gồm:

• Người có tiền sử mắc bệnh hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc viêm mũi dị ứng theo mùa.
• Người từng có biểu hiện ngứa môi, ngứa họng sau khi uống trà hoa cúc, ăn hạt hướng dương, mật ong hoặc các loại hạt dinh dưỡng ^[7], ^[8].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có niêm mạc đường thở nhạy cảm.
• Phụ nữ mang thai hoặc người có cơ địa dị ứng thời tiết nặng.

Một số nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt về độ nhạy cảm dị nguyên theo lứa tuổi. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2024 tại Bắc Kinh cho thấy tỷ lệ dương tính với dị nguyên cây tiêu huyền (Platanus) ở nhóm dưới 18 tuổi cao hơn hẳn nhóm trên 18 tuổi (55,56% so với 9,17%), nhắc nhở rằng cơ địa thanh thiếu niên phản ứng rất nhạy với các loại dị nguyên phấn hoa trong môi trường ^[4].

Khuyến cáo sử dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng các giá trị của ngải cứu mà không gây nguy hại cho hệ hô hấp, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Thông gió tối đa khi dùng điếu ngải: Nếu cần áp dụng liệu pháp cứu ngải trong y học cổ truyền, hãy thực hiện ở phòng thông thoáng, mở cửa sổ hoặc sử dụng phòng có hệ thống hút khói chuyên dụng. Tuyệt đối không xông ngải cứu trong phòng kín bật điều hòa hay phòng ngủ đóng chặt cửa.
• Lựa chọn phương pháp thay thế: Thay vì đốt lá khô tạo khói, có thể sử dụng các thiết bị cứu ngải không khói, đèn hồng ngoại hỗ trợ hoặc chườm ngải cứu sao nóng bọc trong khăn vải dày để truyền nhiệt giảm đau.
• Xử lý khi xuất hiện triệu chứng: Ngay khi có cảm giác cay mắt, hắt hơi liên tục, tức ngực hoặc thở rít, cần rời khỏi khu vực có khói ngay lập tức ra nơi không khí trong lành, rửa mũi bằng nước muối sinh lý. Nếu tình trạng khó thở không thuyên giảm, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời bằng các thuốc kiểm soát hô hấp.
• Thận trọng với chế độ ăn uống: Nếu đã phát hiện cơ thể dị ứng với khói hoặc phấn hoa ngải cứu, cần cẩn trọng khi sử dụng trà hoa cúc chamomile, mật ong hoặc các loại hạt thuộc họ Cúc để tránh nguy cơ khởi phát dị ứng chéo toàn thân ^[7], ^[8].

Mùi khói ngải cứu có thể đem lại cảm giác dễ chịu cho người này nhưng lại là mối nguy hại kích phát cơn khó thở dữ dội cho người khác do các protein dị nguyên đặc hiệu như Art v 1 ^[1]. Hiểu đúng phản ứng của cơ thể và lắng nghe các tín hiệu từ hệ hô hấp là cách tốt nhất để bạn chăm sóc sức khỏe an toàn cho bản thân và gia đình.