Trả lời ngắn: Ăn sau một giờ nhất định không tự động làm tăng cân. Cân nặng chịu ảnh hưởng lâu dài của tổng năng lượng nạp vào và tiêu hao cùng nhiều yếu tố khác. Tuy nhiên, ăn muộn có thể khiến một số người đói hơn, ăn thêm nhiều năng lượng hoặc chọn món tiện lợi giàu năng lượng; thí nghiệm có kiểm soát cũng cho thấy thời điểm ăn có thể ảnh hưởng ngắn hạn đến cảm giác đói và một số đáp ứng chuyển hóa. Các nghiên cứu chưa chứng minh rằng một bữa ăn khuya đơn lẻ trực tiếp gây tăng mỡ ở mọi người [1–5].
“Ăn khuya” có thể mang nhiều nghĩa
Một người ăn tối lúc 21 giờ vì làm ca muộn, người khác ăn nhẹ lúc 23 giờ sau khi đã ăn tối, còn người thứ ba thức dậy giữa đêm và ăn mất kiểm soát. Các tình huống này khác nhau về lượng thức ăn, thời gian so với giấc ngủ, nhịp sinh hoạt và sức khỏe. Nghiên cứu cũng dùng các định nghĩa không giống nhau: bữa tối muộn, đồ ăn trước giờ ngủ, ăn sau khi đã lên giường hoặc tỷ lệ năng lượng tiêu thụ vào buổi tối. Vì vậy, tiêu đề “ăn khuya làm tăng cân” thường gộp nhiều hành vi khác nhau thành một [4].
Điều cần phân biệt là thời điểm ăn và lượng ăn thêm. Nếu một bữa khuya đều đặn làm tổng năng lượng trong ngày cao hơn nhu cầu trong thời gian dài, phần năng lượng dư có thể góp phần tăng cân. Nếu bữa đó chỉ thay thế một bữa khác và tổng khẩu phần không tăng, câu trả lời không đơn giản là “ăn muộn thì tăng mỡ”. Một lần ăn muộn cũng không dự đoán thay đổi cân nặng ngày hôm sau; cân nặng ngắn hạn dao động do nước, muối, lượng thức ăn trong đường tiêu hóa và nhiều yếu tố khác.
Nghiên cứu quan sát cho thấy liên hệ, không chứng minh nguyên nhân
Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận người thường ăn muộn hoặc nạp phần lớn năng lượng vào cuối ngày có cân nặng/BMI trung bình cao hơn. Nhưng nhóm ăn muộn cũng có thể khác về thời lượng ngủ, lịch làm việc, hoạt động thể chất, chất lượng bữa ăn, mức căng thẳng, hút thuốc hoặc tổng năng lượng. Có thể cả hai chiều cùng tồn tại: thói quen ăn muộn góp phần định hình khẩu phần, còn lịch sinh hoạt và sức khỏe cũng quyết định thời điểm ăn. Do đó, một mối liên quan trong khảo sát không đủ chứng minh đồng hồ chỉ điểm là nguyên nhân độc lập gây tăng cân [4,5].
Các tổng quan về thời điểm phân bố năng lượng trong ngày cũng lưu ý rằng nghiên cứu khác nhau về định nghĩa, thời gian theo dõi và đối tượng; kết quả hỗ trợ việc xem xét thói quen tổng thể nhưng chưa tạo ra một giờ “cấm ăn” phù hợp cho tất cả [3]. Người làm ca đêm, người có con nhỏ, người chăm sóc thân nhân hoặc người có lịch làm việc thay đổi có thể ăn muộn vì hoàn cảnh, chứ không phải thiếu ý chí.
Thử nghiệm có kiểm soát cho biết gì?
Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên bắt chéo ở người trưởng thành thừa cân/béo phì, nhà nghiên cứu so sánh lịch ăn sớm và lịch ăn muộn trong điều kiện kiểm soát lượng thức ăn, vận động, giấc ngủ và ánh sáng. Lịch ăn muộn làm tăng cảm giác đói và thay đổi một số chỉ dấu sinh học; đây là bằng chứng cho thấy thời điểm có thể tác động đến sinh lý ngắn hạn ngay cả khi khẩu phần được kiểm soát [1]. Thử nghiệm ngắn và cỡ mẫu nhỏ không trả lời được rằng ăn khuya ngoài đời sẽ gây tăng bao nhiêu cân sau nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Một thử nghiệm chéo khác ở người khỏe mạnh so sánh bữa tối lúc 18 giờ với bữa lúc 22 giờ, giữ lượng và thành phần thức ăn tương đương. Bữa tối muộn làm thay đổi một số đáp ứng đường huyết và chuyển hóa trong đêm; nghiên cứu này kiểm tra tác động cấp tính trong môi trường thí nghiệm, không đo được một quy luật tăng mỡ lâu dài cho mọi người [2]. Khi diễn giải, không nên biến thay đổi chỉ dấu trong một đêm thành kết luận rằng một bữa ăn sau 22 giờ chắc chắn gây béo phì.
Các nghiên cứu về thời điểm ăn có thể hữu ích để hiểu cảm giác đói, nhịp sinh học, đường huyết và giấc ngủ. Nhưng cân nặng là kết quả dài hạn chịu ảnh hưởng của tổng năng lượng, khẩu phần, hoạt động, giấc ngủ, thuốc, sức khỏe và môi trường sống. Tác động của giờ ăn không đồng nghĩa với “năng lượng buổi tối tự biến thành mỡ” bất kể tổng lượng ăn.
Khi nào bữa khuya dễ làm tăng năng lượng nạp?
Để xem vì sao thời điểm ăn và nhịp sinh hoạt có thể cần được cân nhắc riêng ở người mắc PCOS, đọc thêm Ăn khuya ở người mắc PCOS: bằng chứng nói gì về thời điểm bữa ăn?.
Bữa ăn muộn có thể làm tổng khẩu phần tăng nếu đó là lần ăn thêm sau một ngày đã đủ năng lượng; nếu đồ ăn dễ lấy thường là thức ăn nhanh, bánh kẹo hoặc đồ uống có đường; hoặc nếu người ăn vừa xem màn hình vừa ăn nên khó nhận ra lượng đã dùng. Thiếu ngủ và lịch sinh hoạt thất thường cũng có thể làm thay đổi cảm giác đói, khả năng lên kế hoạch bữa ăn và lựa chọn thực phẩm. Đây là những cơ chế hành vi hợp lý để xem xét, nhưng không phải điều xảy ra với mọi người.
Một số người ăn tối sớm rồi đói thật sự trước khi ngủ, nhất là sau vận động, ca làm kéo dài hoặc bữa tối quá ít. Ăn nhẹ có chủ đích có thể phù hợp hơn cố nhịn đến mức khó ngủ rồi ăn mất kiểm soát. Nếu bạn có tiểu đường và dùng insulin/thuốc hạ đường huyết, bữa phụ đôi khi là một phần của kế hoạch điều trị; không tự cắt bữa hoặc đổi giờ thuốc chỉ vì lo ăn khuya. Hãy theo hướng dẫn của nhóm điều trị.
Ăn sát giờ nằm cũng có thể gây khó chịu tiêu hóa hoặc làm trào ngược nặng hơn ở một số người. Nếu thường ợ nóng khi nằm, có thể thử chuyển bữa lớn sớm hơn và trao đổi với bác sĩ về triệu chứng kéo dài; điều này nhằm kiểm soát khó chịu, không phải mẹo đốt mỡ. Người mắc hội chứng ăn đêm, thức giấc nhiều lần để ăn, cảm thấy mất kiểm soát hoặc lo âu/xấu hổ vì hành vi ăn uống nên được đánh giá thay vì chỉ bị khuyên “đừng ăn sau 8 giờ”.
Cách điều chỉnh thực tế mà không đặt giờ cấm
Học sinh mùa thi có thể thức muộn vì lịch ôn tập; xem thêm cách cân nhắc bữa phụ, caffeine và giấc ngủ mà không trông chờ một món ăn “giữ tỉnh” cả đêm.
Trước tiên, ghi lại trong khoảng một đến hai tuần giờ ăn, ca làm, giờ ngủ, mức đói, loại món và việc có ăn vì đói hay do thói quen. Mục tiêu là nhận ra mẫu hình, không phải giám sát hay tự phạt. Hãy xem bữa khuya là phần nào trong tổng ngày: bữa chính bị đẩy muộn, bữa phụ có kế hoạch hay lần ăn thêm ngoài dự định.
Nếu thường ăn thêm vì quá đói, thử bố trí bữa chính đủ no hơn trước ca làm hoặc chuẩn bị sẵn một bữa/phần ăn nhẹ. Có thể chọn thực phẩm tiện mang theo như sữa chua, trái cây, bánh mì kèm trứng/đậu, hoặc các món phù hợp với bệnh nền và khẩu vị. Nếu vấn đề là ăn vô thức khi xem phim, đặt phần ăn ra đĩa và cất gói lớn có thể giúp nhận biết lượng dùng. Không cần cắt toàn bộ carbohydrate hay bỏ bữa sáng để “bù” cho một tối đã ăn muộn.
Với mục tiêu giảm cân, ưu tiên thay đổi có thể duy trì: khẩu phần và chất lượng thức ăn, vận động, giấc ngủ, thuốc đang dùng và yếu tố sức khỏe. Việc chuyển một phần năng lượng sang sớm hơn có thể hữu ích với một số người nếu giúp kiểm soát đói hoặc bám kế hoạch, nhưng không phải yêu cầu phổ quát. Người có ca đêm nên sắp xếp giờ ăn theo lịch ngủ-thức và hướng dẫn y tế, thay vì áp dụng lịch của người làm ban ngày. Nếu đang điều trị PCOS, có thể xem thêm bài về bằng chứng thời điểm bữa ăn trong nhóm PCOS; không nên suy rộng kết quả của nhóm này cho mọi người liên quan.
Kết luận
Ăn khuya không tự động làm tăng cân; tổng lượng và kiểu ăn dài hạn quan trọng, còn thời điểm có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói và một số đáp ứng chuyển hóa. Quan sát thấy người ăn muộn có cân nặng cao hơn chưa chứng minh giờ ăn là nguyên nhân duy nhất; các thử nghiệm ngắn cũng chưa xác lập quy luật tăng mỡ lâu dài cho mọi người. Hãy điều chỉnh dựa trên lịch sống, mức đói, giấc ngủ, tiêu hóa và bệnh nền, không dựa vào một mốc giờ cứng nhắc [1–5].
Cần nhớ
- Một bữa ăn muộn đơn lẻ không quyết định cân nặng.
- Ăn khuya có nhiều định nghĩa; cần xem xét bữa đó thay thế hay làm tăng tổng năng lượng.
- Một số thử nghiệm ngắn ghi nhận thay đổi cảm giác đói và chỉ dấu chuyển hóa, không chứng minh tăng cân lâu dài ở mọi người.
- Người làm ca đêm, người dùng thuốc tiểu đường hoặc có triệu chứng ăn mất kiểm soát cần hướng dẫn phù hợp hoàn cảnh.
- Thay đổi thời điểm ăn chỉ là một lựa chọn thực hành, không phải giờ cấm ăn hay cách “đốt mỡ”.




