Nhiều người sau một ngày dài làm việc chân tay nặng nhọc thường tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng để giảm bớt cảm giác ê ẩm, đau nhức cơ bắp. Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng cho sức khỏe tim mạch và huyết áp, giàu rau củ, trái cây và khoáng chất, thường được kỳ vọng sẽ giúp ích trong tình huống này.

Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá trực tiếp xem chế độ DASH có giúp giảm đau mỏi cơ sau ca làm việc nặng hay không. Các bằng chứng y khoa hiện có chỉ tập trung vào việc bổ sung các chất chống oxy hóa, polyphenol hoặc khoáng chất đối với tình trạng đau nhức cơ khởi phát muộn sau khi vận động thể lực ở người tập luyện thể thao [1], [2].

Bằng chứng từ các chất chống oxy hóa với tình trạng đau cơ

Tình trạng đau nhức cơ bắp thường đạt đỉnh trong khoảng 24 đến 72 giờ sau khi cơ bắp hoạt động quá mức hoặc thực hiện các động tác co cơ khi đang kéo căng [1], [3]. Vận động gắng sức làm tăng sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), gây mất cân bằng oxy hóa và dẫn đến phản ứng viêm cùng tổn thương sợi cơ [3]. Từ cơ chế này, nhiều giả thuyết cho rằng việc nạp các chất chống oxy hóa sẽ giúp xoa dịu cơn đau [1].

Một tổng quan hệ thống Cochrane năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 50 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 1.089 người từ 16 đến 55 tuổi [2]. Các nghiên cứu này sử dụng liều chất chống oxy hóa cao hơn nhu cầu khuyến nghị hằng ngày [2]. Kết quả cho thấy mức giảm đau cơ ở các mốc thời gian đến 6 giờ, 24 giờ, 48 giờ, 72 giờ và 96 giờ đều rất nhỏ, không đạt mức khác biệt có ý nghĩa trên thực tế lâm sàng [2].

Bên cạnh đó, việc phối hợp nhiều vi chất liều cao cũng không cho thấy lợi ích rõ rệt [4]. Một nghiên cứu can thiệp hỗn hợp chất chống oxy hóa chứa 400 mg vitamin C, 272 mg alpha-tocopherol, cùng 600 mg magie, selen và kẽm kéo dài trong 4 tuần không mang lại tác động nào trong việc giảm tổn thương cơ hay viêm sau một cuộc đua thuyền kéo dài 1.000 km [4]. Thậm chí, việc dùng vitamin C liều 1.000 mg kết hợp vitamin E liều 235 mg mỗi ngày trong 11 tuần còn làm giảm sự thích nghi của ty thể đối với quá trình rèn luyện sức bền [4].

Các hoạt chất polyphenol và nước ép trái cây có mang lại hiệu quả?

Khác với các vitamin chống oxy hóa đơn lẻ, một số bằng chứng sơ bộ ghi nhận chiết xuất polyphenol tự nhiên từ thực vật có thể hỗ trợ cơ bắp phục hồi tốt hơn [5]. Một tổng quan năm 2014 trên 48 bài báo khoa học cho thấy các chế phẩm polyphenol có hiệu quả từ mức trung bình đến tốt trong việc đối phó với đau nhức cơ [5].

Năm 2023, một phân tích gộp trên 13 nghiên cứu với 249 nam thanh niên cho thấy việc bổ sung quercetin liều 1.000 mg/ngày từ hơn 7 ngày đến 12 tuần giúp giảm đau nhức cơ bắp tại thời điểm ngay sau tập và sau 24 giờ [6]. Hoạt chất này cũng làm giảm nồng độ creatine kinase sau 24 đến 48 giờ, dù không làm thay đổi chỉ số viêm interleukin-6 (IL-6) [6].

Đối với dạng dùng nước ép, một thử nghiệm trên 30 nam thanh niên khỏe mạnh uống 240 mL nước ép giàu anthocyanin hai lần mỗi ngày trong 9 ngày cho thấy nhóm can thiệp ít đau nhức cơ hơn và chỉ số creatine kinase ở mốc 96 giờ sau chạy dốc thấp hơn nhóm dùng giả dược [7]. Ngoài ra, một thử nghiệm thí điểm năm 2022 cũng ghi nhận đồ uống từ sữa tạo khí hydro đường ruột giúp người tham gia giảm bớt đau cơ vào sáng hôm sau nhờ kiểm soát phản ứng oxy hóa [8].

Tuy nhiên, các kết quả khả quan này chỉ đến từ các chiết xuất đậm đặc hoặc nước ép liều cao trong bối cảnh thể thao, không thể quy đổi tương đương sang việc tiêu thụ thực phẩm thông thường trong chế độ ăn hàng ngày [7], [2].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại còn nhiều khoảng trống khi áp dụng vào đời sống hàng ngày của người lao động:

  • Chưa có thử nghiệm nào áp dụng toàn bộ chế độ ăn DASH trên nhóm đối tượng làm việc nặng nhọc hoặc người lao động phổ thông.
  • Chưa rõ sự kết hợp tự nhiên giữa các khoáng chất như magie và các chất chống oxy hóa trong khẩu phần ăn hàng ngày có tác động tương đương các viên uống bổ sung liều cao hay không.
  • Cơ chế của các gốc tự do (ROS) sau vận động không hoàn toàn tiêu cực; chúng còn đóng vai trò là phân tử tín hiệu cần thiết cho quá trình sửa chữa và thích nghi của cơ bắp, khiến vai trò dập tắt ROS của chất chống oxy hóa vẫn còn nhiều tranh cãi [8].

Ai nên thận trọng khi tự ý bổ sung vi chất?

Nhiều người lao động mệt mỏi thường tìm đến các loại viên uống vitamin hoặc khoáng chất liều cao để mong hồi phục nhanh. Điều này tiềm ẩn một số rủi ro:

  • Người có bệnh lý về thận hoặc đang dùng các thuốc kiểm soát tim mạch cần cẩn trọng với các chế phẩm chứa hàm lượng magie hoặc kali cao.
  • Việc tự ý nạp vitamin chống oxy hóa liều cao kéo dài không những không giúp hết mỏi cơ một cách rõ rệt mà còn có thể cản trở khả năng tự phục hồi của tế bào [2], [4].

Tóm lại, chưa có cơ sở khoa học để khẳng định chế độ DASH giúp làm dịu cơn đau mỏi cơ sau ca làm việc nặng. Thay vì tìm kiếm tác dụng giảm đau nhanh từ một thực đơn hay thực phẩm chức năng đơn lẻ, người lao động nên duy trì ăn uống đầy đủ các nhóm chất, uống đủ nước và dành thời gian nghỉ ngơi hợp lý để cơ bắp hồi phục tự nhiên.