Nhiều phụ nữ mong muốn áp dụng chế độ ăn ketogenic (keto) để phục hồi vóc dáng sau sinh, nhưng băn khoăn liệu việc cắt giảm tối đa carbohydrate có làm ảnh hưởng đến nguồn sữa và sự phát triển của con. Đây là thắc mắc rất thực tế bởi dinh dưỡng của trẻ sơ sinh phụ thuộc hoàn toàn vào sữa mẹ trong những tháng đầu đời.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng nào trên người theo dõi sự phát triển thể chất của trẻ sơ sinh khỏe mạnh khi mẹ ăn chế độ ketogenic; dữ liệu trực tiếp về việc người mẹ ăn keto trong thời kỳ cho con bú hiện chỉ có trên động vật gặm nhấm, trong khi các bằng chứng ở người chỉ tập trung vào nhóm trẻ sơ sinh tự dùng chế độ này để trị bệnh động kinh [1], [2], [3].
Dữ liệu từ động vật: Nguy cơ chậm lớn và biến đổi thể chất
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy chế độ ăn ketogenic ở chuột mẹ mang thai và cho con bú gây ra nhiều ảnh hưởng bất lợi cho con:
Nghiên cứu năm 2013 trên chuột mẹ tiêu thụ chế độ ăn keto trước và trong thai kỳ ghi nhận chuột con có hiện tượng chậm tăng trưởng thể chất vào ngày thứ 21,5 sau sinh so với nhóm ăn tiêu chuẩn [3]. Khi chụp cộng hưởng từ, não của chuột con nhóm keto có sự giảm thể tích tương đối ở vỏ não, hồi hải mã, thể chai, nhưng lại phì đại vùng hạ đồi và hành tủy [3]. Đáng lưu ý, chuột mẹ ăn keto đối mặt với nguy cơ nhiễm toan ceton gây tử vong vào giữa giai đoạn cho con bú, buộc các nhà nghiên cứu phải chuyển chuột con sang chuột mẹ nuôi để cứu sống [3].
Một nghiên cứu khác năm 2013 cũng chỉ ra rằng chuột mẹ ăn keto trong thai kỳ làm thay đổi rõ rệt sự tăng trưởng của phôi và tỷ lệ thể tích các cơ quan như não, tuyến ức và gan [4]. Tình trạng tụt đường huyết kết hợp với tăng nồng độ ceton ở chuột mẹ được xem là nguyên nhân khiến phôi thai bị biến đổi đà phát triển [4].
Năm 2009, một nghiên cứu trên chuột cống bú mẹ cho thấy chế độ ăn giàu chất béo kiểu keto của chuột mẹ làm chậm sự phát triển phản xạ và thể chất của chuột con [5]. Tình trạng chậm phát triển này còn nghiêm trọng hơn khi chế độ ăn ketogenic kết hợp với việc thiếu hụt protein [5].
Phân biệt: Trẻ tự ăn keto trị bệnh khác với việc mẹ ăn keto
Một số thông tin cho rằng chế độ ketogenic an toàn cho trẻ bú mẹ vì trẻ sơ sinh vẫn dùng được keto trong bệnh viện. Đây là cách hiểu chưa chính xác, bởi các nghiên cứu này đánh giá việc điều trị bệnh lý trực tiếp trên trẻ, không phải do mẹ ăn kiêng:
Trong nghiên cứu hồi cứu năm 2025 trên 23 bệnh nhi (gồm cả nhóm dưới 3 tuổi) áp dụng chế độ ăn Atkins sửa đổi (MAD) để điều trị động kinh, chỉ số Z-score chiều cao không bị ảnh hưởng tiêu cực sau 6 và 12 tháng theo dõi [1]. Tuy nhiên, tình trạng toan chuyển hóa nặng (bicarbonate huyết thanh dưới 20 mEq/L) được ghi nhận là có tác động tiêu cực đến sự phát triển chiều dài của trẻ [1].
Một nghiên cứu năm 2001 trên 32 trẻ sơ sinh điều trị động kinh kháng thuốc bằng chế độ ăn keto cho thấy 96,4% trẻ duy trì các chỉ số tăng trưởng phù hợp [2]. Dù vậy, phương pháp này đi kèm các tác dụng phụ được ghi nhận ở từng ca như sỏi thận, viêm dạ dày, viêm loét đại tràng và tăng lipid máu [2].
Năm 2019, một nghiên cứu đoàn hệ trên 9 trẻ sơ sinh từ 1 đến 13 tháng tuổi bị động kinh kháng thuốc được cho áp dụng chế độ keto kết hợp duy trì bú mẹ [6]. Dù các bé đều đạt trạng thái nhiễm toan ceton điều trị và giảm tần suất co giật, có một trường hợp phải nhập viện do mất nước và nhiễm toan chuyển hóa [6]. Những dữ liệu này chỉ phản ánh chế độ điều trị y khoa có giám sát nghiêm ngặt, không thể suy diễn rằng mẹ ăn keto bình thường là an toàn cho trẻ khỏe mạnh bú mẹ.
Chất lượng bữa ăn của người mẹ tác động thế nào đến trẻ?
Dinh dưỡng tổng thể của người mẹ có mối liên hệ mật thiết với chỉ số cơ thể của trẻ bú mẹ:
Nghiên cứu thuần tập năm 2019 theo dõi bà mẹ từ thai kỳ đến 6 tháng sau sinh cho thấy, chất lượng chế độ ăn của mẹ càng cao (đạt điểm cao về trái cây, rau xanh, đậu, chất xơ, đạm thực vật và ít đường bổ sung) thì trẻ sơ sinh có chỉ số cân nặng theo chiều dài, tỷ lệ mỡ cơ thể và khối lượng mỡ càng thấp [7]. Chế độ ăn lành mạnh của mẹ có thể làm thay đổi thành phần axit béo và các yếu tố tăng trưởng trong sữa mẹ, từ đó điều hòa sự phát triển của trẻ [7].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2023 trên 32 cặp mẹ con ở thời điểm 3 tháng tuổi ghi nhận thói quen và niềm tin cho ăn của người mẹ (như dùng thức ăn để dỗ dành hoặc quá lo lắng về cân nặng của con) có liên quan đến cảm giác no, sự thèm ăn và chỉ số cân nặng theo chiều dài của trẻ [8].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu hiện tại để lại nhiều khoảng trống khoa học lớn:
- Chưa rõ chế độ ăn keto của người mẹ làm biến đổi nồng độ thể ceton, vi chất và thành phần dinh dưỡng trong sữa mẹ ở người như thế nào.
- Chưa có dữ liệu xác định liệu trẻ bú mẹ có mẹ ăn keto có gặp tình trạng chậm tăng trưởng hay toan chuyển hóa như các mô hình động vật hay không.
- Chưa rõ việc kiêng carbohydrate nghiêm ngặt có làm sụt giảm sản lượng sữa mẹ ở phụ nữ sau sinh hay không.
Ai nên thận trọng?
Phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn ketogenic nghiêm ngặt để giảm cân. Bằng chứng trên động vật cho thấy nguy cơ chậm tăng trưởng ở con và toan ceton ở mẹ [3], [5]. Trẻ có mẹ ăn kiêng khắc nghiệt cần được theo dõi sát sao biểu đồ tăng trưởng chiều dài và cân nặng bởi nhân viên y tế.





