Nhiều phụ nữ mang thai lo lắng về tình trạng tăng cân quá mức và tìm đến các thực đơn cắt giảm tinh bột (low-carb). Tuy nhiên, việc tự ý cắt giảm chất bột đường trong thai kỳ có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe của cả mẹ và bé. Các dữ liệu y khoa hiện tại cho thấy việc duy trì thực đơn cân bằng calo và chọn lựa tinh bột có chỉ số đường huyết thấp là hướng can thiệp an toàn, có bằng chứng rõ ràng hơn.
Thực hư việc ăn low-carb để tránh tăng cân thai kỳ
Chế độ ăn low-carb hiện chưa có nghiên cứu can thiệp chứng minh tính an toàn và hiệu quả trực tiếp trên mẹ bầu. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp (low-GI) hoặc chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, chưa chứng minh được hiệu quả tương tự với chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt. Phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng chế độ low-carb cực đoan khi chưa có chỉ định y khoa.
Trong các thử nghiệm lâm sàng, lượng carbohydrate được duy trì ở mức cân đối khoảng 45% đến 55% tổng năng lượng [1], [2]. Thay vì cắt giảm hoàn toàn tinh bột, các nhà khoa học tập trung điều chỉnh chất lượng carbohydrate để kiểm soát đường huyết và cân nặng. Việc giảm carbohydrate quá mức có thể ảnh hưởng đến nguồn cung cấp năng lượng cần thiết cho thai nhi phát triển.
Tác động của chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp
Chế độ ăn ưu tiên carbohydrate có chỉ số đường huyết thấp giúp hạn chế mức tăng cân thai kỳ quá mức. Các thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp giúp làm chậm quá trình hấp thu đường, duy trì đường huyết ổn định và giảm tích tụ mỡ thừa.
Nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn đã xác nhận lợi ích này trên các nhóm thai phụ:
- Một phân tích gộp năm 2018 trên 11 thử nghiệm với 1985 phụ nữ cho thấy chế độ ăn low-GI giúp giảm đường huyết lúc đói 0,18 mmol/L, giảm đường huyết sau ăn 2 giờ 0,33 mmol/L và giảm nguy cơ trẻ lớn hơn so với tuổi thai với tỷ số rủi ro RR = 0,52 [3]. Mức giảm tăng cân thai kỳ trong nghiên cứu này là 0,69 kg nhưng chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [3].
- Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên trên 800 thai phụ từng sinh con nặng trên 4 kg cho thấy nhóm áp dụng chế độ ăn low-GI tăng 12,2 kg so với 13,7 kg ở nhóm đối chứng (chênh lệch -1,3 kg, p = 0,01) [4]. Tỷ lệ rối loạn dung nạp glucose ở nhóm can thiệp cũng thấp hơn (21% so với 28%, p = 0,02) [4].
- Một phân tích năm 2022 trên 9 thử nghiệm lâm sàng với 3416 người có nguy cơ cao mắc đái tháo đường thai kỳ ghi nhận chế độ ăn low-GI giúp giảm mức tăng cân thai kỳ 0,93 kg (p < 0,001) và giảm nguy cơ sinh non (RR = 0,55) [5].
- Một phân tích tổng hợp khác năm 2022 trên 10 nghiên cứu với 2304 người có nguy cơ cao chỉ ra rằng chế độ ăn có chỉ số hoặc tải lượng đường huyết thấp giúp kiểm soát phạm vi tăng cân (giảm 1,01 kg) và giảm nguy cơ tăng cân quá mức (OR = 0,69) [6].
Hiệu quả của thực đơn cân bằng calo và tập luyện
Thực đơn cân bằng calo kết hợp lối sống lành mạnh mang lại hiệu quả vượt trội trong kiểm soát thể trọng. Thay vì loại bỏ hoàn toàn một nhóm chất, việc phân bổ hợp lý các chất dinh dưỡng giúp cơ thể mẹ đáp ứng đủ nhu cầu nuôi dưỡng bào thai.
Một nghiên cứu can thiệp trên 169 phụ nữ bị béo phì trước mang thai (BMI từ 30 kg/m2 trở lên) áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải gồm 50% carbohydrate, 20% đạm và 30% chất béo [2]. Kết quả ghi nhận mức tăng cân thai kỳ ở nhóm can thiệp là 8 kg, thấp hơn đáng kể so với mức 9,2 kg ở nhóm đối chứng thường quy (p = 0,026) [2]. Đồng thời, tỷ lệ kiểm soát cân nặng đạt chuẩn dưới 9 kg ở nhóm này đạt 61,5% so với 24,4% của nhóm chứng [2]. Tỷ lệ mắc tiền sản giật hoặc tăng huyết áp thai kỳ cũng giảm từ 32,5% xuống còn 18,2% [2].
Ngoài ra, thử nghiệm trên 68 thai phụ có tiền sử đái tháo đường áp dụng chế độ ăn DASH (chứa 45–55% carbohydrate, giảm chất béo bão hòa, giàu canxi, kali, magiê và chất xơ) ghi nhận sự ổn định tốt về cân nặng qua các mốc khám thai tuần thứ năm và thứ bảy [1]. Phân tích tổng hợp từ 10 thử nghiệm lâm sàng cũng chỉ ra việc kết hợp can thiệp chế độ ăn và vận động cường độ hợp lý giúp giảm rõ rệt mức tăng cân thai kỳ (p < 0,00001) và hạn chế tình trạng trẻ lớn so với tuổi thai (p = 0,03) [7].
Những câu hỏi nghiên cứu chưa có lời giải
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá đầy đủ tác động dài hạn của việc ăn kiêng tinh bột sâu trong thai kỳ. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng chỉ theo dõi đến thời điểm sinh nở hoặc thời gian ngắn sau sinh.
Bên cạnh đó, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối đầu trực tiếp giữa chế độ ăn low-carb nghiêm ngặt và chế độ ăn cân bằng chuẩn ở phụ nữ mang thai khỏe mạnh. Tác động của việc giảm tinh bột đối với sự phát triển lâu dài của trẻ sơ sinh và nguy cơ chuyển hóa ở giai đoạn trưởng thành vẫn là khoảng trống y khoa cần thêm bằng chứng kiểm chứng.
Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ ăn?
Phụ nữ mang thai thuộc nhóm nguy cơ cao cần có sự đồng hành chặt chẽ của nhân viên y tế trước khi thay đổi thực đơn:
- Thai phụ có bệnh nền đái tháo đường từ trước hoặc đái tháo đường thai kỳ [1], [5].
- Phụ nữ bị béo phì trước khi mang thai với chỉ số khối cơ thể BMI từ 30 kg/m2 trở lên [2].
- Người có tiền sử sinh con thừa cân hoặc có nguy cơ sinh non [4], [5].
Lời khuyên dinh dưỡng an toàn cho mẹ bầu
Mẹ bầu nên ưu tiên lựa chọn carbohydrate phức hợp thay vì cắt bỏ tinh bột hoàn toàn. Các loại thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp và giàu chất xơ giúp cung cấp năng lượng ổn định mà không gây đột biến đường huyết [1], [3].
Việc kết hợp chế độ ăn kiểm soát năng lượng với hoạt động thể chất vừa sức là giải pháp an toàn để tránh tăng cân quá mức [7]. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng lộ trình tăng cân phù hợp theo thể trạng ban đầu, tránh tự ý áp dụng các trào lưu ăn kiêng không rõ căn cứ.






