Nhiều người lao động chân tay băn khoăn giữa việc cắt giảm tinh bột (low-carb) hay giảm calo truyền thống để giảm mỡ mà không bị đuối sức trong ca làm. Cả hai phương pháp đều mang lại hiệu quả giảm cân tương đương về dài hạn, và hiện chưa có nghiên cứu nào khẳng định chế độ này vượt trội hơn chế độ kia đối với người làm việc thể lực nặng.

Dữ liệu khoa học cho thấy sự thành công của việc giảm cân phụ thuộc vào việc thâm hụt năng lượng và khả năng duy trì chế độ ăn của từng cá nhân [1], [2]. Đối với người lao động chân tay, việc chọn phương pháp nào cần dựa trên mức độ đáp ứng thể lực thực tế thay vì áp dụng máy móc theo trào lưu.

Hiệu quả giảm cân giữa low-carb và giảm calo truyền thống

Chế độ ăn low-carb và chế độ ăn giảm calo truyền thống (ít chất béo) mang lại hiệu quả giảm mỡ gần như tương đương nhau trong các can thiệp dài hạn [1].

Một thử nghiệm kéo dài 12 tháng trên 263 nam giới và 346 phụ nữ tiền mãn kinh cho thấy nhóm ăn ít béo giảm 5,3 kg, còn nhóm ăn ít tinh bột giảm 6,0 kg [1]. Mức chênh lệch 0,7 kg này không có ý nghĩa thống kê và không tạo ra khác biệt lâm sàng rõ rệt [1]. Một phân tích gộp từ 38 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên kéo dài 6-12 tháng ghi nhận chế độ ăn dưới 40% năng lượng từ tinh bột giúp giảm cân nặng và triglyceride ngắn hạn tốt hơn chế độ ít chất béo [3]. Tuy nhiên, khi so sánh với các chế độ ăn cân bằng cùng mức calo trong thời gian dài, low-carb không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa về mức giảm cân [3].

Về bản chất chuyển hóa, việc kiểm soát năng lượng nạp vào quyết định tốc độ giảm cân, nhưng môi trường sống tự do chịu tác động lớn từ cảm giác no và độ ngon miệng [2]. Khi tổng lượng calo và lượng đạm được kiểm soát tương đương, mức độ tiêu hao mỡ giữa hai phương pháp không có sự chênh lệch đáng kể [4].

Khả năng duy trì thể lực và sức bền khi làm việc

Chế độ ăn giảm calo dù theo tỷ lệ tinh bột thấp hay cao đều không làm suy giảm sức mạnh cơ bắp tối đa sau giai đoạn thích nghi [5].

Một nghiên cứu trên 60 người béo phì thực hiện chế độ ăn giảm 30% calo (thâm hụt khoảng 6-7 MJ) trong 8 tuần so sánh giữa nhóm ít tinh bột (LC) và nhiều tinh bột (HC) [5]. Kết quả cho thấy nhóm LC giảm 8,4% trọng lượng cơ thể, cao hơn mức 6,7% của nhóm HC [5]. Đáng chú ý, chỉ số tiêu thụ oxy đỉnh và nhịp tim không thay đổi ở cả hai nhóm [5]. Nhóm ăn ít tinh bột tăng quá trình oxy hóa chất béo khi vận động dưới mức tối đa [5]. Cả hai nhóm đều bị giảm nhẹ lực nắm tay nhưng sức mạnh cơ duỗi đầu gối vẫn được giữ nguyên [5].

Dù vậy, việc thích nghi với chế độ ăn rất ít tinh bột (ketogenic dưới 50 g carb mỗi ngày) thường diễn ra khó khăn trong giai đoạn đầu [1]. Người lao động chân tay nếu cắt giảm tinh bột quá đột ngột có thể gặp trở ngại trong việc hoàn thành khối lượng vận động hàng ngày trước khi cơ thể kịp thích nghi chuyển hóa [1].

Bằng chứng từ các thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng

Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp cung cấp cái nhìn chi tiết về sự thay đổi cơ thể khi điều chỉnh tỷ lệ tinh bột và chất béo:

  • Nghiên cứu trên 55 nam giới tập luyện sức mạnh (19-35 tuổi, BMI trung bình 24,01) trong 12 tuần ghi nhận nhóm ăn ít tinh bột giảm 1,5% khối lượng cơ thể và giảm 8,6% khối lượng mỡ (giảm 1,2 kg) [4]. Nhóm ăn nhiều tinh bột giảm 1,5% mỡ (giảm 0,4 kg) [4]. Dù có thay đổi trong nội bộ từng nhóm, sự khác biệt giữa hai nhóm không đạt ý nghĩa thống kê [4].
  • Nghiên cứu trên nam giới thừa cân áp dụng chế độ ăn giữ nguyên cân nặng trong 3 tuần cho thấy nhóm ăn ít tinh bột giàu chất béo không bão hòa đơn giảm 13% tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL và hạ ApoB tốt hơn nhóm ăn ít béo nhiều tinh bột [6]. Khi bước vào giai đoạn 9 tuần cắt giảm calo tiếp theo, tất cả các nhóm đều giảm cân thành công [6].
  • Thử nghiệm trên 12 người bị tắc nghẽn luồng khí mạn tính kiểm tra hiệu suất vận động sau khi dùng bữa ăn 920 calo [7]. Bữa ăn nhiều chất béo (55% chất béo, 28% tinh bột) cho công suất làm việc tối đa đạt 88 W, cao hơn mức 81 W sau bữa ăn nhiều tinh bột (53% tinh bột, 30% chất béo) [7].

Những rủi ro sức khỏe và ai nên thận trọng

Chế độ ăn ít tinh bột nhiều chất béo có thể làm tăng nồng độ cholesterol xấu ở một số đối tượng nhất định [3].

  • Người có tiền sử mỡ máu cao: Chế độ low-carb có thể làm tăng cholesterol toàn phần và LDL cholesterol do lượng chất béo nạp vào cao [3].
  • Người mắc bệnh tiểu đường hoặc tiền tiểu đường: Phân tích trên 14 thử nghiệm lâm sàng với 1.753 bệnh nhân cho thấy chế độ nhiều chất béo giúp giảm huyết áp, triglyceride và đường huyết lúc đói [3]. Tuy nhiên, nhóm này cần có sự giám sát y tế để tránh hạ đường huyết quá mức khi đang dùng thuốc.
  • Người có nguy cơ tim mạch: Cần ưu tiên thay thế tinh bột bằng chất béo không bão hòa đơn hoặc đa thay vì chất béo bão hòa để cải thiện tỷ lệ lipid máu [6].
  • Người lao động với cường độ cao liên tục: Không nên cắt giảm tinh bột đột ngột xuống mức dưới 50 g mỗi ngày vì giai đoạn thích nghi thể lực thường gây mệt mỏi [1].

Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá trực tiếp trên nhóm đối tượng công nhân hoặc lao động chân tay ngoài trời với ca làm việc kéo dài 8-12 tiếng.

Phần lớn dữ liệu thu được từ người thừa cân ít vận động, người béo phì, bệnh nhân hô hấp hoặc nam giới trẻ tuổi tập thể hình trong điều kiện phòng thí nghiệm [7], [4], [5]. Hiện chưa có nghiên cứu so sánh năng suất lao động thực tế, tỷ lệ chấn thương nghề nghiệp hay mức độ kiệt sức giữa hai chế độ ăn trong môi trường làm việc nặng nhọc. Tác động lâu dài của việc duy trì chế độ low-carb trên 2 năm đối với sức khỏe tim mạch và chuyển hóa vẫn cần thêm bằng chứng để làm rõ [3], [5].

Gợi ý áp dụng phù hợp cho người lao động

Người lao động thể lực muốn giảm mỡ nên bắt đầu bằng việc kiểm soát mức calo nạp vào thay vì loại bỏ hoàn toàn một nhóm chất dinh dưỡng [1], [2].

Nếu chọn giảm calo truyền thống, người lao động nên duy trì lượng tinh bột vừa phải để cung cấp năng lượng tức thời cho cơ bắp, kết hợp giảm bớt dầu mỡ và đồ ngọt [1], [6]. Nếu chọn hướng tiếp cận low-carb, không nên hạ tinh bột quá thấp ngay lập tức mà nên giảm từ từ, ưu tiên nguồn chất béo không bão hòa và bảo đảm đủ chất đạm để giữ cơ bắp [6], [4]. Bất kỳ phương pháp nào gây hoa mắt, run tay chân hoặc giảm hiệu suất ca làm việc đều cần được điều chỉnh lại ngay và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế.