Nhiều học sinh thừa cân tìm đến chế độ ăn low-carb với mong muốn giảm cân nhanh chóng để cải thiện vóc dáng. Tuy nhiên, việc cắt giảm tinh bột ở lứa tuổi đang phát triển thể chất đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng về mặt khoa học.
Hiện nay chưa có hướng dẫn lâm sàng chính thức nào xác định ngưỡng giảm carbohydrate an toàn tuyệt đối cho thanh thiếu niên [1]. Các bằng chứng hiện có cho thấy việc siết carb rất thấp chỉ nên thực hiện dưới sự giám sát y tế chặt chẽ, trong khi chế độ ăn cân đối chú trọng chất lượng carbohydrate mang lại tính bền vững cao hơn [1], [2], [3].
Giảm carb ở lứa tuổi học sinh: Bằng chứng y khoa vẫn còn hạn chế
Bằng chứng khoa học về việc áp dụng chế độ ăn ít carbohydrate cho trẻ em và thanh thiếu niên bị béo phì hiện còn rất khiêm tốn [1].
Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2023 chỉ ra rằng dù trào lưu giảm carb rất phổ biến, hiện chưa có khuyến cáo hay hướng dẫn y khoa chính thức nào về việc hạn chế carbohydrate để ngăn ngừa hoặc điều trị béo phì và tiểu đường ở nhóm tuổi từ 2 đến 18 [1]. Việc phân chia ranh giới giữa chế độ ăn giảm carb vừa phải và giảm carb rất thấp ở lứa tuổi học sinh vẫn chưa có quy chuẩn đồng thuận từ các hiệp hội nhi khoa [1]. Do đó, phụ huynh không nên tùy tiện áp dụng các thực đơn giảm carb ngặt nghèo của người lớn cho học sinh [1].
Nghiên cứu thực tế: Cắt carb sâu có giúp giảm cân vượt trội?
Chế độ ăn rất ít carbohydrate có thể hỗ trợ giảm cân nhanh trong thời gian ngắn nhưng không cho thấy ưu thế vượt trội khi theo dõi dài hạn [4], [2].
Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2011 trên 46 thanh thiếu niên béo phì nặng (33 em hoàn thành) đã so sánh hai thực đơn trong 13 tuần: một nhóm ăn nhiều đạm kết hợp giảm carb rất thấp (20 g/ngày) và một nhóm ăn ít chất béo (chất béo chiếm 30% calo) [2]. Kết quả cho thấy nhóm ăn 20 g carb/ngày có mức giảm chỉ số BMI-Z vượt trội hơn nhóm ăn ít béo trong 13 tuần can thiệp (p = 0.03) [2]. Tuy nhiên, tại các mốc theo dõi tuần 24 và tuần 36, mức giảm này không còn sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm [2]. Điểm đáng lưu ý là chế độ ăn 20 g carb/ngày không bảo tồn được khối lượng nạc (cơ bắp) của người tham gia [2]. Dù vậy, trong suốt thời gian can thiệp có giám sát y tế chặt chẽ, các nhà nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào lên chức năng tim hay hồ sơ chuyển hóa [2].
Trước đó, một thử nghiệm năm 2009 trên 55 thanh thiếu niên từ 12 đến 18 tuổi có chỉ số BMI trên bách phân vị thứ 95 cũng so sánh ba chế độ ăn cùng mức năng lượng trong 12 tuần và theo dõi sau 9 tháng [4]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm về mức giảm BMI, tỷ lệ mỡ hay các dấu ấn chuyển hóa chung [4]. Tuy nhiên, nồng độ insulin và chỉ số kháng insulin HOMA giảm rõ rệt ở cả hai thời điểm can thiệp và theo dõi chỉ xảy ra ở các nhóm ăn ít carb [4].
Nguy cơ tăng cân trở lại và gánh nặng chuyển hóa dài hạn
Việc cắt giảm năng lượng và carbohydrate quá mức trong thời gian ngắn thường dẫn đến nguy cơ tái tăng cân nghiêm trọng nếu thiếu chương trình theo dõi liên tục [5].
Nghiên cứu theo dõi dài hạn năm 1989 trên 27 thanh thiếu niên béo phì nặng được điều trị bằng chế độ ăn rất ít calo kết hợp protein và carbohydrate trong 26 ngày (trung bình giảm được 8,1 kg) cho thấy kết quả đáng lo ngại [5]. Sau 4,4 năm, khi kiểm tra lại 11 bệnh nhân, có tới 10 người bị tăng cân trở lại vượt mức ban đầu, với chỉ số BMI trung bình tăng từ 29,4 lên 43,0 [5]. Chỉ có 1 bệnh nhân duy trì được kết quả giảm béo vì phần lớn các em không tham gia chương trình chăm sóc ngoại trú sau can thiệp [5].
Tổng quan năm 2021 về các can thiệp ăn kiêng ở thanh thiếu niên thừa cân cũng khẳng định: dù các biện pháp ăn ít carb đem lại cải thiện ngắn hạn về cân nặng, kết quả lâu dài đối với chuyển hóa tim mạch và sức khỏe tâm lý xã hội vẫn chưa được hiểu rõ [6].
Hiểu lầm thường gặp: Cứ cắt tinh bột là cơ thể tự động giảm mỡ
Nhiều học sinh tự ý cắt giảm tinh bột nhưng lại gia tăng chất béo không lành mạnh, dẫn đến hiệu quả kiểm soát cân nặng không như mong đợi [7], [8].
- Ăn ít carb nhưng tỷ lệ mỡ cao: Khảo sát năm 2016 trên thanh thiếu niên Hàn Quốc ghi nhận tỷ số chênh (OR) béo phì giảm 0,97 cho mỗi 10 g carbohydrate tăng thêm [7]. Phân tích cho thấy nhóm học sinh béo phì có tổng năng lượng ăn vào thấp nhất nhưng lại có tỷ lệ năng lượng từ chất béo cao nhất và tỷ lệ từ carb thấp nhất, phản ánh việc các em tự kiêng carb nhưng lại nạp nhiều mỡ [7].
- Mất cân đối dinh dưỡng: Một khảo sát năm 1996 trên 60 học sinh cho thấy nhóm thừa cân tiêu thụ tỷ lệ chất béo cao hơn và carbohydrate thấp hơn đáng kể so với nhóm có cân nặng bình thường; ở nữ sinh béo phì, chất béo chiếm tới 50% calo và carb chỉ chiếm 27,5% [8].
- Chất lượng quan trọng hơn số lượng: Phân tích năm 2004 chỉ ra việc trẻ em tiêu thụ carbohydrate có chỉ số đường huyết cao (high-GI) gây tăng tiết insulin sau ăn, thúc đẩy tích trữ mỡ [3]. Do đó, kiểm soát chất lượng carbohydrate mang lại giá trị thiết thực hơn là cắt bỏ hoàn toàn [3].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các tài liệu y khoa hiện tại vẫn để ngỏ nhiều câu hỏi quan trọng về việc áp dụng low-carb ở học sinh:
- Chưa có dữ liệu xác lập ranh giới an toàn bằng định lượng cụ thể (như 100-130 g carb/ngày so với mức rất thấp dưới 50 g hay 20 g) dành riêng cho lứa tuổi vị thành niên [1].
- Tác động dài hạn của việc ăn ít carb đối với mật độ xương, sự phát triển chiều cao và sự ổn định tâm lý của học sinh chưa được đánh giá đầy đủ qua các nghiên cứu đối chứng quy mô lớn [6].
- Chưa có giải pháp rõ ràng giúp ngăn chặn tình trạng suy giảm khối cơ khi áp dụng mức carb rất thấp ở lứa tuổi học sinh [2].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận an toàn cho học sinh
Học sinh thừa cân tuyệt đối không nên tự ý thực hiện các chế độ ăn cắt giảm carb cực đoan nếu không có sự theo dõi của chuyên gia y tế [2], [6].
Những nhóm cần đặc biệt thận trọng gồm:
- Học sinh đang trong giai đoạn phát triển chiều cao nhanh: việc thiếu hụt dinh dưỡng và mất khối nạc có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thể chất [2], [6].
- Thanh thiếu niên có dấu hiệu bất ổn về tâm lý hoặc hành vi ăn uống: can thiệp ăn kiêng ngặt nghèo có thể làm tăng nguy cơ rối loạn ăn uống [6].
Thay vì cắt bỏ tinh bột đột ngột, phụ huynh và học sinh nên bắt đầu bằng việc thay đổi chất lượng thực phẩm theo gợi ý khoa học:
- Cắt giảm nước ngọt có ga và các loại nước ép đóng hộp [3].
- Bổ sung carbohydrate từ ngũ cốc nguyên hạt, các loại rau củ và trái cây tươi [3].
- Duy trì vận động thể chất và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng lộ trình giảm cân phù hợp với thể trạng [6], [3].
Kiểm soát cân nặng ở tuổi học sinh là một hành trình dài hạn cần sự cân bằng giữa việc giảm mỡ và bảo tồn cơ bắp để phát triển thể chất. Thay vì chạy theo các mốc số lượng carb khắt khe, việc xây dựng lối sống lành mạnh và lựa chọn nguồn tinh bột giàu chất xơ là hướng đi an toàn và bền vững nhất.





