Những ca trực đêm kéo dài thường đi kèm cảm giác đói cồn cào và cơn buồn ngủ ập đến vào khoảng nửa đêm về sáng. Để duy trì sự tỉnh táo và lấp đầy dạ dày nhanh chóng, một tô mì gói cay nóng, nhiều gia vị luôn là giải pháp tiện lợi được nhiều nhân viên y tế, lập trình viên, công nhân hay tài xế lựa chọn.

Tuy nhiên, thói quen ăn uống này lại đặt hệ tiêu hóa vào tình thế chịu tổn thương kép. Bản thân thời điểm ban đêm là lúc hàng rào bảo vệ niêm mạc dạ dày suy yếu tự nhiên do nhịp sinh học, và khi kết hợp thêm các yếu tố kích thích từ đồ ăn cay, nhiều dầu mỡ cùng sự căng thẳng khi làm việc, nguy cơ viêm loét đường tiêu hóa gia tăng rõ rệt.

Đồng hồ sinh học đảo lộn: Khi dạ dày mất đi lớp "áo giáp" tự nhiên

Nhiều người nghĩ rằng dạ dày hoạt động như một cỗ máy đơn thuần, chỉ cần có thức ăn đưa vào là sẽ tiết axit để co bóp và tiêu hóa bất kể ngày hay đêm. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã chứng minh các hoạt động sinh lý của ống tiêu hóa chịu sự chi phối chặt chẽ của nhịp sinh học ngày và đêm [1].

Ở người bình thường, tốc độ làm rỗng dạ dày vào lúc 20 giờ tối diễn ra chậm hơn đáng kể so với lúc 8 giờ sáng [1]. Tốc độ dẫn truyền vận động của toàn bộ đường tiêu hóa cũng chậm lại vào ban đêm [1]. Trong khi khả năng co bóp và tống xuất thức ăn giảm đi, sự tiết dịch vị cơ bản lại đạt mức cao nhất trong khoảng thời gian từ 21 giờ tối cho đến nửa đêm [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật cho thấy có sự dao động ngày và đêm rõ rệt đối với biểu hiện thụ thể gastrin, sự bài tiết axit dịch vị, bài tiết chất kiềm bicarbonate, lưu lượng chất nhầy và dòng máu nuôi dưỡng niêm mạc dạ dày trong điều kiện nhịn ăn [1]. Đáng chú ý, ở chuột, thời điểm đỉnh điểm của quá trình tiết axit dịch vị bị lệch pha so với đỉnh bài tiết bicarbonate bảo vệ khoảng 7 giờ [1].

Sự lệch pha này tạo ra một "khoảng trống thời gian" khiến niêm mạc dạ dày rơi vào trạng thái cực kỳ dễ bị tổn thương [1]. Ở người, tính nhạy cảm và nguy cơ tổn thương niêm mạc dạ dày trước các tác nhân kích thích như thuốc aspirin và cồn ethanol cũng dao động theo nhịp ngày đêm [1]. Khi làm việc ca đêm, sự lệch pha giữa nhịp sinh học tự nhiên và chu kỳ thức - ngủ, ăn - nhịn gây mất cân bằng giữa yếu tố phá hủy (axit dịch vị) và yếu tố bảo vệ (bicarbonate, lớp nhầy), đồng thời làm thay đổi các phản ứng viêm và kích hoạt đáp ứng căng thẳng, dẫn đến gia tăng bệnh lý tiêu hóa [1].

Nguy cơ viêm loét thực tế ở người làm ca đêm

Tác động bất lợi của việc đảo lộn nhịp sống lên đường tiêu hóa không chỉ dừng lại ở các chỉ số sinh hóa mà thể hiện rõ qua các con số thống kê quy mô lớn. Một nghiên cứu trên 11.657 nhân viên đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể tỷ lệ mắc cả loét dạ dày và loét tá tràng ở những người làm việc theo ca so với những người chỉ làm việc ban ngày [1].

Khi phải thức đêm, cơ thể không chỉ đối mặt với sự xáo trộn giờ giấc sinh hoạt mà còn chịu áp lực công việc và sự căng thẳng thần kinh. Căng thẳng kết hợp với sự suy giảm tự nhiên của lưu lượng máu nuôi dưỡng niêm mạc và hoạt tính prostacyclin trong mô dạ dày khiến cơ chế tự sửa chữa của tế bào biểu mô bị đình trệ [1].

Nếu trong thời điểm nhạy cảm này, đường tiêu hóa lại tiếp nhận thêm các loại thức ăn đòi hỏi thời gian tiêu hóa kéo dài hoặc mang tính kích thích mạnh, niêm mạc sẽ rất khó chống đỡ. Do đó, tình trạng viêm trợt, đau rát thượng vị hay loét dạ dày - tá tràng trở thành vấn đề sức khỏe mạn tính phổ biến ở những người thường xuyên trực đêm [1].

Đồ cay nóng và chất béo tác động thế nào tới niêm mạc dạ dày?

Thành phần quen thuộc trong các bữa ăn khuya trực chiến thường là mì ăn liền (thực phẩm giàu chất béo do chiên qua dầu) kết hợp sa tế cay hoặc ớt tươi. Để làm rõ cơ chế tổn thương của các nhóm thực phẩm này, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1998 trên chuột Sprague-Dawley đã theo dõi chi tiết các chỉ số tổn thương oxy hóa mô dạ dày và ruột [2].

Kết quả cho thấy, chế độ ăn cay nóng làm gia tăng sản sinh gốc tự do superoxide anion gấp 4,3 lần ở niêm mạc dạ dày và 5,3 lần ở niêm mạc ruột [2]. Chế độ ăn này cũng khiến nồng độ gốc tự do hydroxyl tăng khoảng 4,5 lần ở dạ dày và 4,8 lần ở ruột [2]. Đồng thời, hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào do đồ cay gây ra tăng 2,4 lần ở dạ dày và 3,5 lần ở ruột [2]. Động vật ăn chế độ cay tiêu thụ lượng nước nhiều hơn khoảng 23% so với nhóm đối chứng [2].

Đối với chế độ ăn nhiều chất béo, mức độ tạo gốc tự do superoxide anion tăng gấp 5,7 lần ở dạ dày và 7,0 lần ở ruột [2]. Gốc hydroxyl tăng khoảng 3,5 lần ở cả niêm mạc dạ dày và ruột, trong khi mức peroxy hóa lipid tăng 2,6 lần ở dạ dày và 3,6 lần ở ruột [2]. Động vật ăn chế độ nhiều chất béo tiêu thụ lượng thức ăn nhiều hơn 31% nhưng lượng nước uống lại giảm 17% [2].

Đặc biệt, tình trạng căng thẳng do bị giam cầm (tương tự như stress tâm lý, áp lực công việc) tạo ra mức tổn thương lớn nhất cho cả niêm mạc dạ dày và ruột so với các yếu tố khác [2]. Stress làm tăng superoxide anion tới 10,0 lần ở dạ dày, 10,4 lần ở ruột, tăng gốc hydroxyl 14,3 lần ở dạ dày, 17,0 lần ở ruột, và tăng peroxy hóa lipid lên 3,6 lần ở dạ dày và 4,1 lần ở ruột [2].

Điều này giải thích tại sao khi vừa căng thẳng trực đêm vừa tiêu thụ mì gói nhiều dầu mỡ và ớt cay, các gốc oxy hóa tự do bùng nổ, gây phân mảnh DNA và phá vỡ tính toàn vẹn của màng tế bào niêm mạc tiêu hóa [2]. Trong nghiên cứu này, việc dùng bismuth subsalicylate với liều 15 mg/kg thể trọng đã giúp bảo vệ đáng kể trước các gốc tự do và làm giảm khoảng 26% hiện tượng peroxy hóa lipid niêm mạc dạ dày [2].

Hiểu lầm thường gặp: Ớt cay có trực tiếp đục thủng dạ dày?

Nhiều người tin rằng ăn ớt cay vào ban đêm sẽ trực tiếp gây "bào mòn" hoặc làm thủng lớp lót dạ dày ngay lập tức. Tuy nhiên, góc nhìn y học hiện đại cho thấy bức tranh phức tạp và tinh tế hơn.

Một nghiên cứu năm 1988 sử dụng phương pháp nội soi video để đánh giá tác động trực tiếp của thức ăn cay trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh (gồm 8 nam và 4 nữ, độ tuổi từ 24 đến 43) [3]. Nghiên cứu thực hiện theo thiết kế chéo ngẫu nhiên với 4 bữa ăn: bữa ăn thanh đạm gồm bít tết không tiêu và khoai tây chiên; bữa ăn thanh đạm kèm 1.950 mg aspirin; bữa ăn Mexico cay chứa 30 g ớt jalapeno; và bánh pizza pepperoni cay [3].

Nội soi được thực hiện khoảng 12 giờ sau bữa ăn thử nghiệm cuối cùng và đánh giá tổn thương theo thang điểm Lanza cải tiến [3]. Kết quả cho thấy, có tới 11 trên 12 người ăn bữa ăn thanh đạm kèm aspirin xuất hiện nhiều vết trợt niêm mạc dạ dày với điểm trung vị là C (tương đương tổn thương nặng) [3]. Ngược lại, điểm nội soi trung vị của cả ba bữa ăn còn lại (bao gồm bữa ăn Mexico cay và pizza) đều bằng 0 [3]. Các nhà nghiên cứu chỉ ghi nhận những trường hợp đơn lẻ xuất hiện một vết trợt duy nhất sau bữa ăn Mexico và pizza [3].

Thậm chí, trong một thí nghiệm khác khi nghiền nát khoảng 30 g ớt jalapeno tươi và đưa trực tiếp vào dạ dày qua ống thông, hình ảnh nội soi sau 24 giờ vẫn không ghi nhận tổn thương niêm mạc nhìn thấy được bằng mắt thường [3]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng việc tiêu thụ các bữa ăn nhiều gia vị cay ở người khỏe mạnh không gây ra tổn thương niêm mạc dạ dày - tá tràng có thể quan sát được qua nội soi [3].

Như vậy, bản thân ớt cay không trực tiếp "cắt rách" hay gây loét tức thì như các loại thuốc kháng viêm giảm đau (như aspirin) [3]. Tuy nhiên, gia vị cay thúc đẩy phản ứng oxy hóa tế bào [2], kích thích cảm giác đau rát và làm trầm trọng thêm các triệu chứng khó chịu sẵn có. Khi đặt trên nền tảng một dạ dày đang bị suy yếu lớp màng bảo vệ vào ban đêm và chịu áp lực từ sự căng thẳng ca trực, tác động cộng hưởng sẽ đẩy nhanh tiến trình viêm nhiễm [1, 3].

Ăn đêm hay nhịn đói: Lựa chọn nào giảm bớt áp lực cho tiêu hóa?

Đứng trước nguy cơ đau dạ dày, nhiều người làm việc ca đêm chọn giải pháp nhịn đói hoàn toàn suốt ca trực. Tuy nhiên, việc nhịn đói tuyệt đối có thực sự tốt cho dạ dày hay không?

Một nghiên cứu mô phỏng ca làm việc ban đêm vào năm 2017 đã theo dõi tác động của thời điểm ăn uống lên hiệu suất làm việc và các triệu chứng tiêu hóa chủ quan [4]. Mười người tham gia được chia ngẫu nhiên vào nhóm ăn đêm (5 người, độ tuổi 23,2 ± 5,5) hoặc nhóm không ăn đêm (5 người, độ tuổi 26,2 ± 6,4) [4]. Trước khi bước vào quy trình trực đêm 4 ngày, mọi người đều có một giấc ngủ 8 giờ (từ 22 giờ đến 6 giờ sáng) [4]. Trong 4 ngày thử nghiệm, các tình nguyện viên thức từ 16 giờ chiều đến 10 giờ sáng hôm sau và ngủ 6 giờ vào ban ngày (từ 10 giờ đến 16 giờ) [4].

Nhóm ăn đêm được cung cấp các bữa ăn vào lúc 07:00, 19:00 và 01:30; trong khi nhóm không ăn đêm dùng bữa lúc 07:00, 09:30, 14:10 và 19:00 [4]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều gia tăng cảm giác buồn ngủ và suy giảm hiệu suất thực hiện bài kiểm tra vào lúc 04:00 sáng (p < 0,05), trong đó sự suy giảm hiệu suất trầm trọng hơn ở nhóm có ăn vào ban đêm [4].

Tuy nhiên, về mặt tiêu hóa, nhóm không ăn đêm lại ghi nhận mức độ đói tăng cao kèm theo sự gia tăng nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê về tình trạng khó chịu, cồn cào ở dạ dày trong suốt đêm trực (p < 0,026) [4]. Trong khi đó, nhóm ăn đêm lại gặp phải tình trạng gia tăng cảm giác đầy hơi, trướng bụng vào đêm đầu tiên, dù triệu chứng này có xu hướng giảm dần trong các đêm tiếp theo của quy trình [4].

Điều này cho thấy việc nhịn đói hoàn toàn không phải là giải pháp tối ưu cho niêm mạc, bởi dịch vị tiết ra vào nửa đêm khi không có thức ăn trung hòa sẽ gây cồn cào và khó chịu cho dạ dày [1, 2]. Ngược lại, ăn bữa quá no vào lúc 01:30 sáng lại dễ dẫn đến đầy hơi, trướng bụng và làm nặng thêm cơn buồn ngủ [4].

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi trực đêm?

Những dữ liệu khoa học trên cho thấy một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm đến sức khỏe dạ dày khi phải làm việc ca đêm:

Thứ nhất là những người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản. Do tốc độ làm rỗng dạ dày và nhu động tiêu hóa ban đêm chậm lại [1], việc ăn các món ăn giàu chất béo và cay nóng sẽ khiến thức ăn ứ trệ lâu hơn, kích thích trào ngược axit lên thực quản.

Thứ hai là những người thường xuyên phải làm việc dưới áp lực cao, căng thẳng tâm lý kéo dài. Sự kết hợp giữa stress và thức ăn nhiều dầu mỡ làm tăng đột biến các gốc tự do phá hủy mô, vượt trội so với tác động của riêng từng yếu tố đơn lẻ [2].

Thứ ba là người lao động đang sử dụng các loại thuốc giảm đau, kháng viêm nhóm NSAID (như aspirin). Nghiên cứu cho thấy tính dễ bị tổn thương của niêm mạc trước aspirin tăng cao theo nhịp ngày đêm [1], và bản thân aspirin đã được chứng minh nội soi là gây ra nhiều vết trợt loét nặng nề trên niêm mạc [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng lưu ý rằng những người làm việc ca đêm hoặc ca xoay vòng còn có nguy cơ gia tăng các bất thường về chức năng sinh sản, bao gồm rối loạn kinh nguyệt, tăng nguy cơ sảy thai, sinh non và trẻ nhẹ cân [1]. Do đó, phụ nữ mang thai làm việc ca đêm cần có chế độ bảo vệ sức khỏe và dinh dưỡng nghiêm ngặt hơn.

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày khi trực đêm

Để vừa duy trì sự tỉnh táo khi làm việc, vừa bảo vệ lớp niêm mạc dạ dày trước nguy cơ viêm loét, người làm việc ca đêm có thể điều chỉnh thói quen ăn uống theo các nguyên tắc sau:

  • Hạn chế tối đa mì ăn liền nhiều ớt cay: Mì chiên nhiều dầu mỡ làm tăng peroxy hóa lipid và làm chậm quá trình tiêu hóa [1, 3]. Thay vì ăn mì gói nấu cay xé lưỡi, hãy ưu tiên các món ăn ấm, lỏng, thanh đạm như cháo yến mạch, súp gà hoặc sữa ấm.
  • Tránh ăn bữa lớn vào giữa đêm: Không nên ăn quá no vào khung giờ từ 21 giờ đến nửa đêm hoặc rạng sáng [1, 2]. Thay vì một bữa ăn thịnh soạn vào lúc 01:30 sáng gây đầy bụng và giảm hiệu suất làm việc [4], hãy chia nhỏ năng lượng thành các bữa phụ nhẹ nhàng.
  • Không để bụng quá đói: Nhịn đói hoàn toàn có thể gây cồn cào, khó chịu dạ dày do axit dịch vị bài tiết không được hấp phụ [1, 2]. Một lát bánh mì nguyên cám hoặc một lượng nhỏ bánh quy giòn có thể giúp thấm bớt dịch vị mà không gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa.
  • Bổ sung đủ nước: Ăn đồ cay nóng làm tăng nhu cầu uống nước của cơ thể [2]. Hãy luôn chuẩn bị sẵn nước ấm trong ca trực để hỗ trợ quá trình tiêu hóa và thanh lọc cơ thể.

Làm việc ca đêm vốn là một thử thách lớn đối với đồng hồ sinh học tự nhiên của cơ thể. Bằng cách hiểu rõ sự suy yếu của hàng rào bảo vệ dạ dày vào ban đêm, bạn hoàn toàn có thể chủ động thay đổi thực đơn trực đêm, loại bỏ những tô mì cay béo ngậy để giữ cho hệ tiêu hóa luôn khỏe mạnh và bền bỉ.