Nhiều người thường bắt gặp các món ăn dân dã chế biến từ ngọn dương xỉ non và truyền tai nhau về tác dụng chống nắng kỳ diệu của loài cây này. Khi thị trường xuất hiện nhiều loại viên uống chống nắng quảng cáo chứa chiết xuất dương xỉ, không ít người lầm tưởng chỉ cần ăn rau dương xỉ mọc hoang là có thể bảo vệ làn da khỏi ánh nắng mặt trời.
Tuy nhiên, việc ăn rau dương xỉ thông thường hoàn toàn không mang lại hiệu quả chống nắng như các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa. Nguy hiểm hơn, thói quen ăn các loài dương xỉ mọc dại, đặc biệt là ăn sống, còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và phơi nhiễm độc chất gây ung thư.
Nhầm lẫn tai hại giữa rau rừng và dược liệu chuẩn hóa
Dương xỉ trong tự nhiên bao gồm hàng ngàn loài khác nhau thuộc nhiều chi và họ thực vật. Loài rau dương xỉ phổ biến mà người dân hay thu hái làm thực phẩm thường là loài dương xỉ diều hâu (tên khoa học là Pteridium aquilinum) [1]. Trong khi đó, các sản phẩm hỗ trợ chống nắng đường uống được y học ghi nhận lại sử dụng chiết xuất chuẩn hóa từ một loài dương xỉ nhiệt đới hoàn toàn khác có tên là Polypodium leucotomos [1, 2].
Nhiều loài trong họ Polypodiaceae hiện vẫn chưa được mô tả hoặc nghiên cứu cụ thể về tiềm năng thực phẩm cũng như y học [2]. Dược liệu được nghiên cứu nhiều nhất trong nhóm này là Polypodium leucotomos, chủ yếu nhờ vào các chiết xuất thương mại chuẩn hóa dạng dung dịch nước từ lá (còn gọi là PLE hoặc Fernblock) dùng trong mỹ phẩm và thực phẩm bổ sung bảo vệ da trước ánh nắng, cùng dạng chiết xuất cồn khô chuẩn hóa từ thân rễ (thuốc uống Difur) dùng cho các rối loạn viêm da [2].
Do đó, người tiêu dùng không thể đánh đồng mọi loại cây có hình dáng lá xẻ lông chim giống dương xỉ đều có dược tính như nhau. Việc tự ý hái rau dương xỉ ngoài tự nhiên để ăn với hy vọng dưỡng da, chống nắng là một ngộ nhận không có cơ sở khoa học.
Cơ chế tác động: Tại sao chiết xuất chuẩn hóa lại bảo vệ da?
Các tác hại từ ánh nắng mặt trời bao gồm tia cực tím (UV) và ánh sáng nhìn thấy gây ra tình trạng viêm, phá vỡ cấu trúc ngoại bào và thúc đẩy hiện tượng lão hóa do ánh sáng [3]. Chiết xuất chuẩn hóa từ lá cây Polypodium leucotomos sở hữu đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm mạnh mẽ, giúp giảm thiểu các phản ứng viêm ban đỏ trên da do tia UV gây ra [7, 8].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên những dòng tế bào khác nhau cho thấy các hợp chất tự nhiên trong chiết xuất họ Polypodiaceae có khả năng can thiệp vào quá trình sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [2]. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2021 trên loài Polypodium vulgare cho thấy phản ứng sản sinh ROS phụ thuộc vào nồng độ chiết xuất và loại tế bào (nguyên bào sợi 3T3 hay tế bào sừng HaCaT), phản ánh sự khác biệt của hệ thống chống oxy hóa bảo vệ tế bào [2]. Tuy nhiên, để đạt được hoạt tính sinh học này, các hoạt chất phải được cô đặc, chuẩn hóa liều lượng và loại bỏ sạch tạp chất độc hại [2].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất Polypodium leucotomos
Hiệu quả bảo vệ da của Polypodium leucotomos đã được chứng minh qua nhiều dữ liệu lâm sàng:
Một tổng quan năm 2014 đã tổng hợp các nghiên cứu lâm sàng đánh giá vai trò hỗ trợ điều trị của chiết xuất Polypodium leucotomos đường uống đối với các rối loạn sắc tố [4]. Kết quả từ một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược cho thấy việc uống Polypodium leucotomos giúp cải thiện đáng kể mức độ nghiêm trọng của bệnh nám da ở phụ nữ sau 12 tuần điều trị [4].
Ba nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược khác cũng chứng minh chiết xuất này giúp cải thiện đáng kể bệnh bạch biến khi kết hợp cùng liệu pháp quang hóa trị liệu (psoralens kết hợp tia UVA) hoặc tia UVB dải hẹp [4]. Ngoài ra, việc dùng đường uống còn giúp giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của bệnh phát ban đa dạng do ánh sáng, bảo vệ da chống lại tác hại lão hóa quang học mà không ghi nhận biến cố bất lợi nào [4].
Một báo cáo năm 2019 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 55 tuổi bị phát ban nhiễm độc ánh sáng bóng nước nghiêm trọng sau 1 tháng dùng thuốc vandetanib điều trị ung thư tuyến giáp [5]. Sau khi thất bại với thuốc bôi chứa corticoid và các biện pháp tránh nắng nghiêm ngặt, tình trạng tổn thương da đã biến mất hoàn toàn sau vài tuần bổ sung chiết xuất Polypodium leucotomos đường uống [5].
Dù mang lại nhiều kết quả khả quan, các chuyên gia vẫn lưu ý cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng để hiểu rõ hơn cơ chế bảo vệ quang học của loài dương xỉ này [5].
Nguy cơ tiềm ẩn: Độc tố ptaquiloside trong rau dương xỉ ăn tươi
Trái ngược với lợi ích của chiết xuất chuẩn hóa, việc ăn các loại rau dương xỉ thông thường, đặc biệt là loài dương xỉ diều hâu mọc hoang (Pteridium aquilinum), lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng [3, 4]. Loài thực vật này phân bố rất rộng trên toàn cầu và chứa nhiều tác nhân độc hại như glycoside sinh cyanogen, các yếu tố kháng thiamine và đặc biệt là độc tố ptaquiloside [1].
Ptaquiloside là một glycoside không bền chứa vòng cyclopropane có khả năng phản ứng cao, chiếm hơn 50% hoạt tính sinh ung thư của cây dương xỉ diều hâu [3, 6]. Khi gia súc ăn phải loài cây này, ptaquiloside gây ra tình trạng ung thư biểu mô bàng quang và ruột, dẫn đến hội chứng tiểu ra máu mạn tính do khối u ở động vật nhai lại lớn [3, 4, 6].
Cơ chế sinh ung thư của ptaquiloside bắt nguồn từ phản ứng thủy phân [3, 4]. Dưới điều kiện kiềm nhẹ hoặc trung tính, nó giải phóng phân tử glucose để tạo thành chất trung gian dienone không bền [3, 4, 6]. Chất này có khả năng phản ứng alkyl hóa nguyên tử N-3 của adenine trong chuỗi DNA, hình thành các liên kết cộng gộp với DNA (DNA adducts) dẫn đến đột biến và hình thành khối u ác tính [3, 4].
Độc tố này rất dễ tan trong nước và có thể ngấm từ đất vào nguồn nước sinh hoạt ngầm xung quanh các vùng mọc nhiều dương xỉ [4, 5]. Nghiên cứu năm 2012 cũng chỉ ra rằng việc uống sữa từ các gia súc ăn cỏ nhiễm dương xỉ có thể dẫn đến việc hấp thu ptaquiloside, bởi vì độc tố này không bị phân hủy qua quy trình thanh trùng thông thường [6]. Đáng chú ý, tỷ lệ ung thư dạ dày ở người từng sống thời thơ ấu tại các vùng có mật độ dương xỉ diều hâu cao tăng lên rõ rệt [6]. Ngoài Pteridium aquilinum, phương pháp hóa phân loại học tại Nhật Bản đã phát hiện 19 trong số 31 loài dương xỉ được kiểm tra có chứa ptaquiloside gây ung thư [7].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng các loại thảo mộc tự nhiên đều lành tính, ăn càng nhiều càng tốt cho sức khỏe và làm đẹp da. Tuy nhiên, việc tự thu hái dương xỉ hoang dã để xào nấu hoặc làm gỏi ăn sống là thói quen vô cùng nguy hiểm.
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem viên uống chiết xuất dương xỉ như một "chiếc khiên toàn năng" thay thế được hoàn toàn cho kem chống nắng. Bằng chứng khoa học chỉ ra chiết xuất Polypodium leucotomos đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ bảo vệ và cải thiện các tổn thương sắc tố [2, 8]. Nó không thể thay thế các biện pháp che chắn cơ học hay các loại kem chống nắng bôi ngoài trời chuyên dụng.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Người dân sinh sống ở các vùng đồi núi, nông thôn tuyệt đối không nên tùy tiện hái các loài dương xỉ dại không rõ danh tính để làm thức ăn thường nhật. Những người có tiền sử bệnh lý đường tiêu hóa hoặc sống tại các khu vực đất đai nhiễm nhiều thảm thực vật dương xỉ hoang dại cần thận trọng với nguồn nước sinh hoạt và nguồn sữa từ vật nuôi thả rông [4, 6].
Đối với các chế phẩm thực phẩm chức năng chứa chiết xuất Polypodium leucotomos, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng do chưa có đủ dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng đặc biệt này. Những bệnh nhân đang điều trị nám má, bạch biến hoặc các bệnh da nhạy cảm ánh sáng bằng thuốc cũng cần có sự chỉ định của bác sĩ da liễu chứ không nên tự ý dùng đơn độc [4].
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu bạn yêu thích hương vị của rau dương xỉ như một nét ẩm thực địa phương, chỉ nên sử dụng các loài đã được xác định an toàn làm thực phẩm, với tần suất thi thoảng và lượng vừa phải. Tuyệt đối không ăn sống hay ăn tái; cần sơ chế kỹ bằng cách luộc bỏ nước nhiều lần để giảm bớt độc tố hòa tan trước khi xào nấu.
Để bảo vệ làn da khỏi tác hại của tia cực tím một cách tối ưu, nền tảng cơ bản vẫn là bôi kem chống nắng phổ rộng có chỉ số SPF phù hợp hàng ngày, kết hợp đội mũ rộng vành, đeo kính râm và mặc quần áo chống nắng. Nếu có nhu cầu bổ sung viên uống chiết xuất dương xỉ Polypodium leucotomos để hỗ trợ tình trạng nám da hoặc nhạy cảm ánh sáng, hãy lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và tham vấn chuyên gia y tế để được hướng dẫn liều dùng phù hợp.
Dương xỉ làm rau ăn và dương xỉ dùng làm dược liệu chống nắng là hai khái niệm hoàn toàn tách biệt. Nhận thức đúng đắn về sự khác biệt này giúp bạn tránh được những rủi ro ngộ độc nguy hiểm và chăm sóc làn da một cách khoa học, an toàn.
