Ăn số 7 gạo lứt muối mè khi hóa trị: Lợi hay hại?

Nhiều bệnh nhân ung thư khi bước vào đợt truyền hóa chất thường có tâm lý lo sợ các chất độc tích tụ hoặc sợ thức ăn nuôi tế bào ác tính phát triển nhanh hơn. Từ nỗi sợ này, không ít gia đình đã tìm đến chế độ ăn số 7, một phương pháp thực dưỡng nghiêm ngặt nhất với thực đơn chỉ gồm 100% gạo lứt và muối mè. Việc áp dụng chế độ ăn đơn điệu này trong giai đoạn điều trị hóa chất không đem lại lợi ích chữa bệnh mà ngược lại, đẩy người bệnh vào nguy cơ suy kiệt thể lực và gián đoạn phác đồ y khoa.

Về mặt khoa học, việc cắt bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm giàu đạm, chất béo và vitamin thiết yếu khi cơ thể đang chịu tải lượng thuốc hóa chất độc hại là một quyết định tiềm ẩn nhiều hiểm họa. Người bệnh không thể có đủ nguyên liệu để tái tạo mô lành, duy trì hệ miễn dịch và đối phó với độc tính tích lũy qua từng chu kỳ truyền thuốc.

Chế độ ăn số 7 và hiểu lầm về việc "bỏ đói tế bào ung thư"

Phương pháp thực dưỡng Ohsawa chia các mức độ ăn từ số 1 đến số 7, trong đó số 7 là nấc thang khắt khe nhất khi người áp dụng chỉ được ăn cơm gạo lứt kèm muối vừng và uống rất ít nước. Nhiều lời truyền miệng khẳng định phương pháp này giúp thanh lọc toàn bộ độc tố, cân bằng âm dương và triệt tiêu nguồn sống của khối u ác tính. Tuy nhiên, quan niệm cho rằng nhịn ăn hoặc ăn thiếu chất để khối u "chết đói" đã bị y học hiện đại bác bỏ hoàn toàn ^[1].

Tế bào ung thư sở hữu đặc tính phân chia bất thường và cơ chế tiêu thụ năng lượng mang tính chiếm đoạt. Ngay cả khi cơ thể ngừng cung cấp dinh dưỡng từ bên ngoài, khối u vẫn tiếp tục giải phóng các hoạt chất gây dị hóa để phân giải khối cơ bắp và mỡ của chính cơ thể người bệnh nhằm phục vụ cho sự sinh tồn của nó ^[1]. Bằng chứng khoa học công bố từ năm 1998 khẳng định tình trạng nhịn đói hay bỏ đói không mang lại bất kỳ vai trò tích cực nào trong điều trị ung thư ^[1]. Ngược lại, người ăn kiêng cực đoan sẽ suy kiệt trước khi khối u bị ảnh hưởng.

Tình trạng sụt cân và suy dinh dưỡng xuất hiện rất sớm ở bệnh nhân ung thư do sự kết hợp của nhiều yếu tố chuyển hóa phức tạp ^[2]. Các cytokine gây viêm từ khối u kích hoạt quá trình thoái hóa protein phụ thuộc vào con đường ubiquitin proteasome và các protein sốc nhiệt, đẩy nhanh tốc độ mất cơ ^[2]. Khi người bệnh chỉ ăn gạo lứt muối mè, cơ thể hoàn toàn thiếu hụt các axit amin thiết yếu để bù đắp cho lượng protein bị phân hủy liên tục này.

Cơ thể đối mặt với những gánh nặng nào khi truyền hóa chất?

Hóa trị là phương pháp dùng các thuốc gây độc tế bào nhằm tiêu diệt các tế bào có tốc độ sinh trưởng nhanh, điển hình là tế bào ung thư. Dù vậy, các hóa chất này không thể phân biệt hoàn hảo giữa tế bào ác tính và các tế bào lành có tốc độ đổi mới nhanh như niêm mạc ống tiêu hóa hay tế bào gốc tủy xương. Hậu quả là người bệnh phải trải qua hàng loạt tác dụng phụ tiêu hóa nặng nề như loét miệng, khô miệng, buồn nôn, đau dạ dày, tiêu chảy hoặc táo bón ^[3].

Một tổng quan hệ thống năm 2017 về bệnh nhân ung thư cao tuổi điều trị hóa chất chỉ ra rằng các triệu chứng tiêu hóa liên quan trực tiếp đến hóa trị chính là nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm nghiêm trọng tình trạng dinh dưỡng ^[3]. Khi các mô ruột bị tổn thương và cảm giác ăn uống bị ức chế bởi các tín hiệu thần kinh thể dịch tác động lên vùng dưới đồi, việc dung nạp thức ăn thông thường vốn đã rất khó khăn ^[2]. Nếu ép người bệnh ăn một chế độ khô cứng, đơn điệu như gạo lứt muối mè, lượng thức ăn đưa vào sẽ sụt giảm thảm hại.

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm cân nặng xảy ra ở 40% đến 91,6% bệnh nhân trong quá trình điều trị bằng hóa chất tùy theo vị trí khối u ^[3]. Việc điều trị hóa chất tạo ra một tổn thương chuyển hóa cấp tính khiến nhu cầu phục hồi mô của cơ thể tăng vọt ^[4]. Đưa cơ thể vào trạng thái thiếu hụt calo và dưỡng chất trầm trọng giữa giai đoạn này chỉ làm nhân đôi gánh nặng độc tính mà các cơ quan nội tạng phải gánh chịu.

Suy dinh dưỡng và suy kiệt: Tác nhân rút ngắn thời gian sống

Suy dinh dưỡng không đơn thuần là sự sụt giảm chỉ số cân nặng trên bàn cân mà là một hội chứng bệnh lý độc lập đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Thống kê y khoa cho thấy suy dinh dưỡng ảnh hưởng đến khoảng 20% bệnh nhân ung thư nói chung và là một yếu tố nguy cơ độc lập làm tăng biến chứng bệnh tật cũng như tử vong ^[5]. Ngay từ trước khi bước vào đợt truyền hóa chất, đã có ít nhất một phần ba số bệnh nhân ung thư cao tuổi rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng ^[3].

Tỷ lệ suy dinh dưỡng lên tới 83% ở những bệnh nhân ung thư lớn tuổi chuẩn bị tiếp nhận hóa trị ^[3]. Tình trạng này đặc biệt phổ biến ở các bệnh ung thư đường tiêu hóa với tỷ lệ 28% đến 75%, so với 8% đến 46,9% ở các bệnh ung thư ngoài đường tiêu hóa ^[3]. Với các trường hợp bệnh đã di căn, tỷ lệ bệnh nhân bị suy dinh dưỡng dao động trong khoảng từ 64% đến 76,5% ^[3]. Số liệu cũng cho thấy tình trạng sụt từ 10% trọng lượng cơ thể trở lên trong vòng 3 đến 6 tháng trước đó xuất hiện ở 8% đến 40% người bệnh ^[3].

Tình trạng suy kiệt do ung thư (cancer cachexia) kết hợp với chứng mất cơ (sarcopenia) là những dấu hiệu tiên lượng xấu rõ rệt ở bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển ^[6]. Hiện tượng mất cơ bắp và thiếu hụt dinh dưỡng dẫn đến khả năng dung nạp điều trị kém hơn, giảm sút hiệu quả trị liệu, hạ thấp chất lượng sống và làm suy giảm thời gian sống thêm ^[6]. Một nghiên cứu năm 2017 xác nhận rằng điểm đánh giá dinh dưỡng MNA thấp là một yếu tố dự báo độc lập cho việc phải ngừng hóa trị sớm và làm gia tăng nguy cơ tử vong ^[3].

Nguy cơ tụt bạch cầu, suy tủy và nhiễm trùng khi thiếu protein

Tủy xương là cơ quan chịu áp lực rất lớn trong mỗi chu kỳ hóa trị do các dòng tế bào máu liên tục bị ức chế. Để tủy xương có thể tăng sinh trở lại các dòng bạch cầu hạt, hồng cầu và tiểu cầu sau pha sụt giảm (nadir), cơ thể bắt buộc phải được cung cấp nguồn protein chất lượng cao có đầy đủ các axit amin thiết yếu. Khi người bệnh ăn chế độ số 7 kéo dài, nguồn đạm từ gạo lứt và vừng là đạm thực vật không hoàn chỉnh và có hàm lượng rất thấp, hoàn toàn không đáp ứng đủ nhu cầu tái tạo tế bào máu.

Sự thiếu hụt protein khiến tủy xương không đủ nguyên liệu để sản xuất tế bào miễn dịch, dẫn đến tình trạng hạ bạch cầu đa nhân trung tính kéo dài sau truyền thuốc. Suy dinh dưỡng làm tăng tính nhạy cảm của người bệnh trước các đợt nhiễm trùng cục bộ và nhiễm trùng toàn thân nghiêm trọng ^[1]. Khi lượng bạch cầu tụt sâu, ngay cả các vi khuẩn cộng sinh bình thường trên da hay trong đường ruột cũng có thể xâm nhập vào máu gây sốc nhiễm khuẩn đe dọa tính mạng.

Không những vậy, các nghiên cứu miễn dịch dinh dưỡng chỉ ra rằng các axit amin như arginine, glutamine cùng các axit béo omega-3 đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ hệ thống phòng ngự của cơ thể trong giai đoạn hóa xạ trị ^[5]. Việc cắt đứt toàn bộ các nguồn dinh dưỡng miễn dịch này khiến sức đề kháng của bệnh nhân suy sụp nhanh chóng. Hệ quả tất yếu là bác sĩ điều trị buộc phải hoãn chu kỳ truyền hóa chất tiếp theo hoặc giảm liều thuốc, làm mất đi thời điểm vàng để khống chế khối u phát triển.

Cơ chế dị hóa và vòng xoắn suy kiệt do thiếu hụt năng lượng

Khi tiếp nhận hóa chất, cơ thể không chỉ cần calo để duy trì nhịp thở hay tuần hoàn mà còn phải tiêu tốn một lượng năng lượng khổng lồ cho các phản ứng thải độc tại gan và thận. Bên cạnh đó, các cytokine gây viêm do khối u giải phóng như TNF, interleukin-1 và interleukin-6 làm gia tăng tốc độ chuyển hóa cơ bản và thúc đẩy sự phân giải lipid cũng như tân tạo đường từ protein nội sinh ^[1]. Sự giải phóng các peptide lưu hành trong máu từ khối u gây nên chứng chán ăn, khiến việc ăn uống bình thường bị ức chế nghiêm trọng ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm lâm sàng từ năm 1980 cho thấy việc can thiệp dinh dưỡng tích cực qua ống thông liên tục với năng lượng trên 3500 Kcal mỗi ngày trong thời gian trung bình 43,6 ngày đã giúp 21 bệnh nhân ung thư tiến triển tăng cân và đạt được cân bằng nitơ dương tính tương đương với người không mắc ung thư khi nằm ngoài tác động trực tiếp của các đợt điều trị u ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng nhấn mạnh rằng hóa trị làm suy giảm tạm thời những lợi ích của việc nuôi dưỡng qua đường ruột trong vài ngày đầu sau truyền ^[4]. Điều này khẳng định những tổn thương chuyển hóa do hóa trị gây ra đòi hỏi cơ thể phải được bồi hoàn dinh dưỡng tích cực hơn, chứ không phải thắt chặt khẩu phần một cách mù quáng ^[4].

Nếu kiên quyết áp dụng chế độ ăn số 7, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu năng lượng kép. Một mặt, khối u liên tục đốt cháy mô nạc thông qua các cơ chế viêm toàn thân ^[2]. Mặt khác, nguồn cung cấp từ bữa ăn gạo lứt muối mè quá nghèo nàn cả về mặt năng lượng lẫn thành phần vi chất. Vòng xoắn luẩn quẩn này đẩy nhanh quá trình teo cơ bắp, khiến người bệnh mất khả năng tự vận động, nằm liệt giường và nhanh chóng tử vong do suy kiệt cơ thể trước khi hóa chất kịp phát huy tác dụng tiêu diệt khối u.

Hiểu lầm thường gặp: Càng ăn kiêng khắt khe thì cơ thể càng sạch?

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng cơ thể gầy rộc đi sau khi ăn số 7 là dấu hiệu cho thấy các độc chất đang được bài tiết ra ngoài. Trên thực tế, hiện tượng sụt cân nhanh chóng này là hậu quả của việc mất khối cơ xương và mất nước tế bào do thiếu hụt protein huyết tương duy trì áp lực keo. Khi nồng độ albumin máu hạ thấp vì chế độ ăn thiếu đạm, người bệnh không những teo tóp cơ bắp mà còn có thể bị phù nề chi dưới hoặc tràn dịch đa màng, tạo nên một cơ thể suy mòn trầm trọng.

Một hiểu lầm phổ biến khác là thực phẩm có nguồn gốc từ thịt, cá, sữa sẽ kích thích khối u phát triển dữ dội hơn. Trong nhiều năm trước đây, chính các bác sĩ ung thư nhi khoa cũng từng e ngại việc hỗ trợ dinh dưỡng có thể kích thích khối u tăng trưởng ^[1]. Tuy nhiên, các chuyên gia đã nhanh chóng nhận ra rằng sự bỏ đói không mang lại bất kỳ vai trò tích cực nào trong liệu pháp điều trị ung thư ^[1]. Ngược lại, nhiều nghiên cứu đã chứng minh rõ ràng rằng những bệnh nhân được bù đắp dinh dưỡng đầy đủ sẽ dung nạp các phác đồ điều trị tốt hơn và có thể nâng cao khả năng sống sót ^[1].

Dinh dưỡng ngày nay không còn bị xem là biện pháp chăm sóc giảm nhẹ đơn thuần ở giai đoạn cuối mà bắt buộc phải được tích hợp chặt chẽ vào kế hoạch điều trị kháng ung thư tổng thể ^[5]. Chế độ ăn uống của bệnh nhân tiếp nhận liệu pháp nhắm đích vào khối u phải đáp ứng đủ các nhu cầu năng lượng và dưỡng chất để tạo sự nâng đỡ tối ưu cho cơ thể ^[7]. Việc từ bỏ một chế độ ăn cân đối để chọn lọc duy nhất gạo lứt muối mè là hành động đi ngược lại toàn bộ các khuyến cáo điều trị ung thư quốc tế.

Những đối tượng bệnh nhân cần tuyệt đối thận trọng

Tất cả các bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị đều không nên áp dụng chế độ ăn số 7, nhưng có những nhóm đối tượng mà sự nguy hiểm sẽ tăng lên gấp bội nếu tự ý thực hiện:

• Bệnh nhân ung thư đường tiêu hóa và ung thư phổi tiến triển: Đây là những nhóm bệnh nhân có nguy cơ suy dinh dưỡng cao nhất, với tỷ lệ suy dinh dưỡng ở ung thư tiêu hóa có thể lên đến 75% ^[3]. Bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn tiến triển có nguy cơ rất cao bị đồng thời suy dinh dưỡng, teo cơ và suy kiệt, dẫn đến đáp ứng kém với hóa trị ^[6].
• Bệnh nhân có chỉ số thể trọng thấp hoặc sụt cân nhanh: Những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) dưới 21 kg/m2 (chiếm từ 10,7% đến 23% ở bệnh nhân ung thư cao tuổi) hoặc đã sụt trên 10% cân nặng trong vài tháng trước điều trị cần được can thiệp dinh dưỡng khẩn cấp thay vì ăn kiêng ^[3].
• Bệnh nhân cao tuổi có nhiều bệnh lý nền: Nhóm người bệnh này có khả năng bù trừ sinh lý kém, việc thiếu hụt dưỡng chất sẽ kích hoạt suy đa cơ quan nhanh chóng khi hóa chất đi vào cơ thể.
• Bệnh nhân đang gặp tác dụng phụ tiêu hóa nặng: Những người bị viêm loét niêm mạc miệng, tiêu chảy mạn tính hoặc khô miệng do hóa trị sẽ bị tổn thương ống tiêu hóa nặng nề hơn nếu phải nhai nuốt thức ăn khô cứng như gạo lứt ^[3].

Khi phát hiện các dấu hiệu của suy dinh dưỡng, bệnh nhân cần được chuyển gửi khẩn cấp đến các chuyên gia tư vấn dinh dưỡng để thiết lập kế hoạch can thiệp thích hợp theo các hướng dẫn điều trị chuẩn ^[6]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý áp dụng các liệu trình tiết chế khi chưa có sự đồng thuận từ bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn chăm sóc dinh dưỡng đúng khoa học trong đợt truyền hóa chất

Để vượt qua các đợt hóa trị một cách an toàn và giữ vững chỉ số huyết học, người bệnh cần tuân thủ chiến lược dinh dưỡng theo từng bước (step-up approach) dựa trên mức độ thiếu hụt ^[7]. Nền tảng của việc hỗ trợ dinh dưỡng là tư vấn chế độ ăn uống khoa học và bổ sung các sản phẩm dinh dưỡng đường uống ^[5]. Trong trường hợp lượng ăn qua đường miệng đạt dưới 60% nhu cầu khuyến nghị, các bác sĩ bắt buộc phải chỉ định nuôi dưỡng nhân tạo, ưu tiên nuôi qua đường ruột nếu ống tiêu hóa còn chức năng hoặc nuôi qua đường tĩnh mạch nếu ruột không thể hấp thu ^[5].

Trong giai đoạn này, khẩu phần ăn hàng ngày cần đảm bảo cung cấp đủ năng lượng và đa dạng các nhóm chất:

• Đảm bảo mật độ đạm: Bổ sung nguồn protein có giá trị sinh học cao từ thịt gia cầm, cá, trứng, sữa hoặc các loại đậu đỗ nấu mềm. Protein cung cấp các axit amin cần thiết để sửa chữa mô tổn thương và kích thích tủy xương sản sinh bạch cầu.
• Chế biến mềm, dễ tiêu hóa: Thức ăn nên được nấu ở dạng cháo, súp, hầm nhừ hoặc xay nhuyễn để giảm bớt gánh nặng co bóp cho dạ dày đang bị kích ứng bởi hóa chất ^[3].
• Chia nhỏ bữa ăn: Thay vì ép ăn 3 bữa lớn, người bệnh nên ăn từ 5 đến 6 bữa nhỏ rải đều trong ngày để hấp thu tối đa mà không gây cảm giác đầy trướng bụng hay kích thích nôn ói.
• Phối hợp dinh dưỡng và vận động: Việc kết hợp hỗ trợ dinh dưỡng với các can thiệp điều chỉnh chuyển hóa và các bài tập thể chất nhẹ nhàng được khuyến cáo để kiểm soát hội chứng suy kiệt do ung thư ^[7].

Về mặt dùng thuốc hỗ trợ, một số phân tử đã được chứng minh hiệu quả kích thích sự thèm ăn trong điều trị ngắn hạn chứng suy kiệt như megestrol acetate và corticosteroids ^[5]. Người bệnh cần trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa ung thư hoặc bác sĩ dinh dưỡng lâm sàng để được kê đơn phù hợp khi gặp tình trạng biếng ăn nghiêm trọng.

Chế độ ăn số 7 gạo lứt muối mè hoàn toàn không phải là chiếc phao cứu sinh cho người bệnh ung thư trong giai đoạn truyền hóa chất. Ngược lại, việc tự ý cắt giảm toàn bộ nguồn đạm và chất béo thiết yếu chỉ đẩy người bệnh vào tình trạng teo cơ, tụt bạch cầu và suy kiệt trước khi phác đồ hóa trị kịp phát huy tác dụng. Người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống đa dạng, giàu năng lượng và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y tế để xây dựng nền tảng thể lực vững chắc nhất cho cuộc chiến chống ung thư.