Nhiều người ăn nho giữ lại hạt nhai nuốt vì nghe hạt nho tốt cho tim mạch và làm đẹp da. Khi viên chiết xuất hạt nho bán nhiều trên thị trường, độc giả thắc mắc nhai hạt nho tươi có thay thế được viên uống hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là không thay thế hoàn toàn được. Hạt nho nguyên bản chứa tỷ lệ hoạt chất thấp, phần lớn là cấu trúc phân tử lớn khó hấp thu, trong khi viên chiết xuất cung cấp nguồn dưỡng chất cô đặc và chuẩn hóa liều lượng [1][2].
Khác biệt nồng độ giữa hạt thô và viên chiết xuất
Hạt nho vốn là phụ phẩm từ ngành công nghiệp sản xuất rượu vang và nước ép nho [1]. Trong hạt nho thô chứa chất béo, chất đạm, chất bột đường và chỉ có khoảng 5-8% là các hợp chất polyphenol tùy thuộc vào giống nho [1].
Các polyphenol trong hạt nho chủ yếu là flavonoid, bao gồm axit gallic, các đơn phân flavan-3-ol như catechin, epicatechin, gallocatechin, epigallocatechin, epicatechin 3-O-gallate cùng các procyanidin dạng kép (dimer), dạng ba (trimer) và dạng chuỗi dài (polymer) [1]. Khi nhai hạt nho, vị chát đặc trưng xuất hiện do hoạt chất proanthocyanidin có đặc tính kết tủa protein khi đi vào khoang miệng [3].
Ngược lại, chiết xuất hạt nho là nguồn polyphenol đã qua tinh chế và cô đặc, chứa hỗn hợp giàu các đơn phân flavan-3-ol, axit phenolic và proanthocyanidin chuỗi ngắn (oligomeric) [4][2]. Khả năng chống oxy hóa của hoạt chất proanthocyanidin trong hạt nho cao gấp 20 lần so với vitamin E và gấp 50 lần so với vitamin C [1]. Cơ chế chống oxy hóa này diễn ra thông qua việc dọn dẹp gốc tự do, dập tắt phản ứng oxy hóa và ức chế các enzyme gây hại [5]. Nhờ khả năng liên kết với collagen, chiết xuất hạt nho giúp duy trì độ đàn hồi của da, bảo vệ cơ thể khỏi tác hại của ánh nắng mặt trời, hỗ trợ thị lực, tăng độ dẻo dai cho khớp và củng cố thành mạch máu [1].
Rào cản hấp thu hoạt chất trong đường tiêu hóa
Điểm khác biệt cốt lõi giữa việc ăn hạt nho thô và dùng viên chiết xuất nằm ở khả dụng sinh học, tức mức độ cơ thể thực sự hấp thu và sử dụng được hoạt chất. Các proanthocyanidin là những chuỗi phân tử liên kết với nhau rất bền vững, khó bị cắt đứt bởi quá trình thủy phân thông thường trong dạ dày [3].
Ở người, các chuỗi proanthocyanidin kích thước lớn (polymeric) rất khó hấp thu trực tiếp tại ruột non [2]. Thay vào đó, chúng phải đi xuống đại tràng để hệ vi khuẩn đường ruột phân giải thành các axit phenolic nhỏ hơn, từ đó cơ thể mới hấp thu và tạo ra tác dụng sinh học [2].
Quá trình chiết xuất công nghiệp giúp tập trung các phân tử kích thước nhỏ và chuỗi ngắn dễ hấp thu hơn. Tại châu Âu, một số chiết xuất thực vật chuẩn hóa hàm lượng proanthocyanidin chuỗi ngắn đã được lưu hành như thuốc thông thường để điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát ở phụ nữ và bệnh tim mạch độ I, độ II [4]. Đa số mọi người chỉ nạp được một lượng rất nhỏ (dạng vết) proanthocyanidin thông qua thực phẩm hàng ngày như rượu vang đỏ hoặc nước ép nam việt quất, không đủ đạt ngưỡng tác dụng như dạng cô đặc [5].
Bằng chứng khoa học về quá trình hấp thu và tác dụng
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2004 đã khảo sát quá trình chuyển hóa này trên 69 tình nguyện viên khỏe mạnh [2]. Những người tham gia uống chiết xuất hạt nho với liều 1000 mg tổng lượng polyphenol mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong suốt 6 tuần [2]. Kết quả phân tích nước tiểu 24 giờ cho thấy nhóm dùng chiết xuất tăng bài tiết rõ rệt axit 3-hydroxyphenylpropionic (P < 0.001), axit 4-O-methylgallic (P < 0.001) và axit 3-hydroxyphenylacetic (P = 0.002) [2]. Điều này chứng minh cơ thể người thực sự chuyển hóa được proanthocyanidin từ viên chiết xuất thành các axit phenolic có hoạt tính sinh học thông qua vi khuẩn đường ruột [2]. Giới hạn của nghiên cứu là các axit phenolic này cũng có thể sinh ra từ các thực phẩm khác trong chế độ ăn [2].
Về khả năng đi vào máu và mô đích, một nghiên cứu năm 2016 thực hiện trên chuột cống được cho uống chiết xuất hạt nho liều 300 mg/kg, hai lần mỗi ngày [4]. Sau 24 giờ thu thập mẫu máu và nước tiểu, phương pháp sắc ký lỏng ghép nối khối phổ (LC-MS/MS) đã phát hiện các đơn phân catechin, chất chuyển hóa methyl hóa và các proanthocyanidin chuỗi ngắn (lên đến dạng trimer) hiện diện trực tiếp trong máu [4]. Đặc biệt, hai hoạt chất (+)-catechin và (-)-epicatechin đã vượt qua hàng rào máu não và được tìm thấy trong mô não chuột, gợi ý cơ chế bảo vệ thần kinh của chiết xuất này [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới dừng ở mô hình động vật dùng liều cao ngắn hạn [4].
Sự tương tác giữa chiết xuất hạt nho và các dưỡng chất khác cũng được khảo sát trong nghiên cứu năm 2017 trên chuột cái trưởng thành giống Wistar-Kyoto kéo dài 18 tuần [6]. Chuột được chia nhóm ăn chế độ tiêu chuẩn có hoặc không bổ sung axit béo omega-3 nguồn gốc biển (tỷ lệ EPA/DHA 1:1, liều 16,6 g/kg thức ăn), chiết xuất hạt nho giàu proanthocyanidin (liều 0,8 g/kg thức ăn), hoặc kết hợp cả hai [6]. Phân tích phát hiện 39 chất chuyển hóa do vi khuẩn đường ruột tạo ra và 16 chất chuyển hóa liên hợp trong nước tiểu và phân [6]. Kết quả cho thấy omega-3 giúp tăng chuyển hóa polyphenol khi polyphenol ở liều thấp có sẵn trong thức ăn nền, nhưng khi dùng kèm liều cao chiết xuất hạt nho thì lượng chất chuyển hóa không khác biệt so với chỉ dùng chiết xuất hạt nho riêng lẻ [6].
Trong các thử nghiệm can thiệp trên người được tổng hợp năm 2004, chiết xuất hạt nho chứng minh khả năng ngăn chặn sự gia tăng lipid peroxide trong huyết tương sau khi tập thể dục và giảm tình trạng mỏi cơ sau huấn luyện thể lực [5]. Các thử nghiệm trên động vật trong cùng báo cáo cũng ghi nhận tác dụng phòng ngừa của chiết xuất hạt nho đối với xơ vữa động mạch, loét dạ dày, ung thư đại tràng, đục thủy tinh thể và tiểu đường [5]. Một tổng quan năm 2020 tiếp tục khẳng định chiết xuất hạt nho giàu proanthocyanidin có tiềm năng hỗ trợ kiểm soát tình trạng viêm, huyết áp cao, tiểu đường, loét dạ dày tá tràng và nhiễm khuẩn [7].
Độ an toàn của chiết xuất hạt nho qua nghiên cứu
Nhiều người lo ngại việc dùng hoạt chất cô đặc dài ngày có thể gây độc cho gan thận. Một nghiên cứu đánh giá độc tính toàn diện công bố năm 2002 đã kiểm tra chiết xuất hạt nho giàu proanthocyanidin trên chuột cống Fischer 344, chuột nhắt ddY và vi khuẩn Salmonella typhimurium [8].
Trong thử nghiệm độc tính cấp đường uống ở liều rất cao là 2 g/kg và 4 g/kg trọng lượng cơ thể, các nhà khoa học không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu ngộ độc nào [8]. Các xét nghiệm đột biến ngược trên vi khuẩn, xét nghiệm sai lệch nhiễm sắc thể trên tế bào CHL và xét nghiệm vi nhân trên chuột nhắt đều xác nhận chiết xuất không gây đột biến gen [8].
Khi trộn chiết xuất hạt nho vào thức ăn của chuột cống ở các mức nồng độ 0,02%, 0,2% và 2% trọng lượng khẩu phần ăn liên tục trong 90 ngày, động vật thí nghiệm không xuất hiện dấu hiệu độc tính nào [8]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) đạt 2% khẩu phần, tương đương 1410 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày ở chuột đực và 1501 mg/kg mỗi ngày ở chuột cái [8]. Dù dữ liệu tiền lâm sàng rất an toàn, đây vẫn là kết quả trên động vật, người tiêu dùng không nên tự ý dùng liều quá cao.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn hạt nho
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhai càng nhiều hạt nho tươi sẽ đạt được lượng hoạt chất tương đương viên uống. Thực tế, polyphenol chỉ chiếm 5-8% trọng lượng hạt nho [1]. Để đạt được mức 1000 mg polyphenol mỗi ngày như liều dùng trong thử nghiệm lâm sàng ở người [2], một người phải nhai và tiêu hóa hoàn toàn một lượng lớn hạt nho thô, đi kèm nguy cơ nạp dư thừa calo từ đường trong thịt quả nho.
Hiểu lầm thứ hai là ăn hạt nho hay uống viên chiết xuất có thể thay thế thuốc điều trị bệnh. Dù các nghiên cứu ghi nhận tiềm năng hỗ trợ trên bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường và viêm nhiễm [7], chiết xuất hạt nho tại nhiều quốc gia vẫn là thực phẩm bổ sung, chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thay thế phác đồ điều trị y khoa [7][5].
Hiểu lầm thứ ba là kết hợp viên dầu cá omega-3 với viên chiết xuất hạt nho sẽ làm tăng gấp đôi khả năng hấp thu của hạt nho. Nghiên cứu năm 2017 đã chỉ ra rằng khi bổ sung chiết xuất hạt nho ở liều cao, việc thêm omega-3 không làm thay đổi đáng kể lượng chất chuyển hóa của proanthocyanidin so với việc chỉ dùng riêng chiết xuất hạt nho [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Hạt nho thô có vỏ cứng và chứa nhiều hợp chất tạo vị chát làm kết tủa protein [3]. Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, người già răng yếu, trẻ nhỏ hoặc người có tiền sử viêm túi thừa đại tràng không nên cố nhai nuốt nhiều hạt nho nguyên hạt để tránh gây kích ứng niêm mạc đường ruột hoặc hóc dị vật.
Đối với viên uống chiết xuất hạt nho, do hoạt chất có tác dụng tác động lên mạch máu, tuần hoàn và chuyển hóa [1][7], những người đang mắc bệnh nền mạn tính như tim mạch, huyết áp, tiểu đường hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cũng nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế vì các thử nghiệm an toàn hiện có chủ yếu thực hiện trên mô hình động vật hoặc người trưởng thành bình thường [2][8].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Nếu mục tiêu chỉ là bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên ở mức độ duy trì sức khỏe chung, bạn có thể ăn nho cả vỏ và nhai kỹ một vài hạt nho (nếu hạt mềm, dễ nhai), kết hợp cùng chế độ ăn đa dạng các thực phẩm giàu proanthocyanidin khác như các loại đậu, ngũ cốc, trà hoặc nước ép trái cây [3][5].
Nếu mục tiêu là hỗ trợ giảm mỏi cơ sau tập luyện thể thao [5], bảo vệ độ đàn hồi của da hoặc bổ sung lượng lớn chất chống oxy hóa chuẩn hóa [1][2], viên uống chiết xuất hạt nho là lựa chọn phù hợp hơn. Trong nghiên cứu trên người, mức liều 1000 mg tổng polyphenol từ chiết xuất hạt nho mỗi ngày trong 6 tuần đã chứng minh khả năng chuyển hóa và hấp thu tốt [2]. Khi dùng thực phẩm có lượng polyphenol tự nhiên thấp, việc ăn kèm thực phẩm giàu omega-3 từ cá biển sẽ giúp hệ vi sinh vật đường ruột chuyển hóa các hợp chất này hiệu quả hơn [6].
Tóm lại, hạt nho tươi và viên chiết xuất hạt nho phục vụ hai nhu cầu khác nhau do sự chênh lệch lớn về hàm lượng và khả năng hấp thu. Ăn nho nguyên quả mang lại chất xơ và vitamin tự nhiên, nhưng không thể thay thế viên chiết xuất chuẩn hóa khi cần liều lượng hoạt chất cao. Người tiêu dùng nên lựa chọn hình thức phù hợp với thể trạng và tham vấn bác sĩ nếu có bệnh lý nền.