Người dân tìm mua trà thảo dược hạ mỡ máu thường phân vân giữa giảo cổ lam 5 lá và 7 lá ngoài chợ. Nhiều lời đồn thổi về công dụng vượt trội của từng loại khiến người dùng bối rối khi chọn mua.

Xét trên bằng chứng khoa học quốc tế, loài giảo cổ lam chuẩn mực được nghiên cứu sâu rộng nhất về dược tính và hệ gen là Gynostemma pentaphyllum (giảo cổ lam 5 lá) [1]. Các dữ liệu khoa học hiện có tập trung xác nhận hoạt chất, cơ chế sinh học và tác dụng dược lý của loài Gynostemma pentaphyllum này [2].

Định danh khoa học của loài giảo cổ lam chuẩn

Trong thực vật học, giảo cổ lam có tên khoa học Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino, thuộc chi Gynostemma, họ Bầu bí (Cucurbitaceae) [1]. Đây là loài cây thân thảo dây leo sống lâu năm, phân bố rộng rãi tại châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia và Bangladesh [2].

Lịch sử ghi nhận loài cây này từ rất sớm trong cuốn sách cổ Jiuhuang Bencao do tác giả Zhu Su biên soạn vào năm 1406 sau Công nguyên nhằm chuẩn bị ứng phó thiên tai và mở rộng y học cổ truyền [3]. Từ thời cổ đại, thảo dược này đã được người dân phương Đông hái pha làm trà uống hàng ngày [1].

Về mặt di truyền, nghiên cứu công bố năm 2019 giải trình tự hệ gen lục lạp hoàn chỉnh của Gynostemma pentaphyllum (mẫu thu tại Quảng Tây, Trung Quốc, mã số GenBank MN583314) cho thấy kích thước 154.457 cặp bazơ (bp) với 132 gen và tỷ lệ GC đạt 37,1% [1]. Phân tích phả hệ chỉ ra loài này có quan hệ họ hàng gần với loài cùng chi Gynostemma compressum [1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 lắp ráp bộ gen cấp độ nhiễm sắc thể của Gynostemma pentaphyllum (2n = 2x = 22) xác định tổng chiều dài đạt 582 Mb với 25.285 gen mã hóa protein [3]. Phân tích so sánh hệ gen cho thấy cây có họ hàng với loài la hán quả (Siraitia grosvenorii) và tách nhánh từ khoảng 48 triệu năm trước [3].

Cơ chế tạo hoạt chất tập trung ở lá cây

Giá trị dược liệu của Gynostemma pentaphyllum nằm ở nhóm hợp chất saponin triterpenoid có tên gọi riêng là gypenoside [2]. Các hoạt chất này mang lại khả năng chống oxy hóa, kích thích miễn dịch và hỗ trợ xử lý tình trạng viêm hay bệnh tim mạch [1].

Một nghiên cứu năm 1999 dùng sắc ký khí khối phổ phân tích phần trên mặt đất của Gynostemma pentaphyllum đã xác định được 4 aglycone nhóm dammarane chính của gypenoside [4]. Dù cùng mang khung cấu trúc saponin tương tự nhân sâm, sự khác biệt về thành phần sapogenin giúp phân biệt rõ dược liệu giảo cổ lam với các loài thuộc chi Nhân sâm (Panax) [4].

Để hiểu rõ nơi tích tụ dược chất, nghiên cứu giải trình tự hệ phiên mã công bố năm 2016 trên cây Gynostemma pentaphyllum tự nhiên đã thu thập 50.654.708 unigene [2]. Nhóm nghiên cứu tập trung vào 3 enzyme chính tham gia tổng hợp saponin triterpenoid gồm farnesyl pyrophosphate synthase (FPS), squalene synthase (SS) và squalene epoxidase (SE) [2]. Kết quả đo lường cho thấy lá cây là bộ phận biểu hiện 3 enzyme FPS, SS và SE cao nhất so với hai mô khác của cây, hoàn toàn tương đồng với sự phân bố hàm lượng gypenoside trong cây [2].

Nghiên cứu bộ gen năm 2021 cũng kết hợp dữ liệu từ 7 mô thực vật và phát hiện 4 enzyme thuộc phân họ UGT85 tạo thành một cụm gen chuyên xúc tác quá trình glycosyl hóa để tổng hợp gypenoside đặc hiệu tại lá [3]. Điều này giải thích lý do người dân ưu tiên thu hái phần lá giảo cổ lam để làm trà dược liệu.

Bằng chứng nghiên cứu về tác dụng sinh học

Tác dụng nổi bật nhất của Gynostemma pentaphyllum là khả năng kiểm soát mỡ máu, được chứng minh qua nghiên cứu công bố năm 2005 trên mô hình chuột bị tăng mỡ máu cấp tính do chất poloxamer P407 (liều 1 g/kg) gây ra [5]. Khi tiêm P407, nồng độ triglyceride trong huyết tương chuột tăng vọt 25 lần, cholesterol toàn phần tăng 6 lần, cholesterol xấu (LDL) tăng 7 lần, cholesterol tốt (HDL) tăng 1,6 lần và nitrit tăng 8 lần [5].

Khi cho chuột uống dịch chiết gypenoside ở mức liều 250 mg/kg, kết quả thu được rất rõ rệt theo thời gian [5]. Sau 4 ngày dùng cấp tính, mức triglyceride giảm 53% và cholesterol toàn phần giảm 10% [5]. Khi kéo dài uống 12 ngày, mức triglyceride giảm tới 85%, cholesterol toàn phần giảm 44% và lượng nitrit giảm khoảng 80% [5].

Hiệu quả này tương đương với việc dùng thuốc tây atorvastatin liều 75 mg/kg trong 4 ngày trên cùng mô hình thí nghiệm, ngoại trừ việc thuốc atorvastatin làm giảm thêm 17% LDL và tăng HDL còn dịch chiết gypenoside không làm thay đổi đáng kể hai chỉ số LDL và HDL [5]. Về cơ chế, chất P407 ở nồng độ khoảng 20 microM đã ức chế 50% hoạt tính enzyme phân giải mỡ lipoprotein lipase (LPL) trong huyết tương, nhưng dịch chiết giảo cổ lam đã đảo ngược sự ức chế này theo nồng độ và làm tăng gấp 2 lần hoạt tính LPL ở mức nồng độ khoảng 10 microg/ml [5].

Ngoài tác dụng trên mỡ máu, các saponin nhóm dammarane từ Gynostemma pentaphyllum qua chế biến nhiệt còn được khảo sát trên tế bào ung thư phổi trong phòng thí nghiệm [6]. Nghiên cứu năm 2014 ghi nhận 4 hoạt chất gồm gypenoside L, gypenoside LI, damulin A và damulin B có khả năng ức chế dòng tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ A549 [6].

Tiếp nối hướng đi này, nghiên cứu công bố năm 2016 đã phân lập được một saponin mới đặt tên là gypenoside Jh1 từ dịch chiết ethanol của giảo cổ lam chế biến nhiệt [7]. Trong ống nghiệm, gypenoside Jh1 thể hiện độc tính tế bào mạnh theo nồng độ, kích hoạt chu trình tự chết (apoptosis) của tế bào ung thư phổi người A549 thông qua con đường phụ thuộc ty thể [7].

Vùng trồng và cách chế biến quyết định chất lượng

Dù mua đúng loài Gynostemma pentaphyllum, hàm lượng hoạt chất trong trà vẫn chênh lệch lớn tùy thuộc vào thổ nhưỡng vùng trồng và quy trình sao sấy nhiệt [8].

Nghiên cứu năm 2014 chỉ ra rằng khi gia nhiệt, hai chất gypenoside XLVI và gypenoside LVI trong lá tươi sẽ trải qua quá trình thủy phân để biến đổi thành gypenoside L, gypenoside LI, damulin A và damulin B [6]. Lượng saponin có hoạt tính này tăng lên tỷ lệ thuận với nhiệt độ và thời gian gia nhiệt [6].

Một nghiên cứu định lượng công bố năm 2021 sử dụng hệ thống sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết nối khối phổ (UPLC-Q-Trap-MS) đã đo lường 9 loại saponin trong mẫu Gynostemma pentaphyllum thu hoạch tại hai vùng Chương Châu (Phúc Kiến) và Kim Tú (Quảng Tây) trước và sau khi chế biến nhiệt [8].

Tại vùng Chương Châu (Phúc Kiến), sau khi chế biến nhiệt, hàm lượng gypenoside L tăng 7,369 microg/g, gypenoside LI tăng 8,289 microg/g, damulin A tăng 12,155 microg/g, damulin B tăng 7,587 microg/g, ginsenoside Rg3(S) tăng 0,929 microg/g và ginsenoside Rg3(R) tăng 1,068 microg/g [8]. Ngược lại, các chất vốn dồi dào trong nguyên liệu thô là ginsenoside Rd, gypenoside LVI và gypenoside XLVI giảm lần lượt 0,779 microg/g, 19,37 microg/g và 9,19 microg/g [8].

Trong khi đó, mẫu thu tại Kim Tú (Quảng Tây) sau chế biến nhiệt có mức tăng gypenoside L là 0,100 microg/g, gypenoside LI tăng 0,161 microg/g, damulin A tăng 0,317 microg/g, damulin B tăng 0,228 microg/g, nhưng ginsenoside Rg3(S) tăng tới 3,280 microg/g và ginsenoside Rg3(R) tăng 3,395 microg/g [8]. Lượng ginsenoside Rd, gypenoside LVI và gypenoside XLVI của mẫu Quảng Tây giảm tương ứng 1,661 microg/g, 0,014 microg/g và 0,010 microg/g [8]. Kết quả này khẳng định chế biến nhiệt giúp chuyển hóa tạo ra các gypenoside quý hiếm và vùng địa lý tạo ra sự khác biệt lớn về thành phần dược chất [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng giảo cổ lam

Hiểu lầm phổ biến nhất là đếm số lá trên cành khô để đoán công dụng, trong khi định danh chuẩn xác cần dựa vào tên khoa học Gynostemma pentaphyllum và kiểm nghiệm hóa học để tránh nhầm lẫn với các loài thực vật khác [4]. Ngay cả khi dùng đúng loài Gynostemma pentaphyllum, mẫu cây mọc ở vùng địa lý khác nhau đã cho hàm lượng saponin chênh lệch hàng chục lần [8].

Sai lầm thứ hai là tin rằng uống nước sắc giảo cổ lam có thể tiêu diệt khối u phổi ở người bệnh. Các kết quả ức chế tế bào A549 của damulin A, damulin B hay gypenoside Jh1 mới dừng lại ở thí nghiệm trên dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người bệnh [7].

Ngoài ra, người bị rối loạn mỡ máu không nên tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang uống trà thảo dược. Nghiên cứu năm 2005 về giảm triglyceride và cholesterol được thực hiện trên chuột thí nghiệm với liều chiết xuất chuẩn hóa 250 mg/kg và không làm giảm chỉ số cholesterol xấu LDL như thuốc atorvastatin [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang sử dụng thuốc điều trị mỡ máu (như nhóm statin) hoặc thuốc tim mạch cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm giảo cổ lam để tránh tương tác bất lợi. Thảo dược có tác động sinh học rõ rệt lên hệ enzyme chuyển hóa lipid trong máu nên không thể uống tùy tiện như nước lọc [5].

Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền mạn tính về gan, thận cần tham khảo tư vấn y tế trước khi dùng. Người mua tuyệt đối tránh sử dụng các loại dây leo thu hái tự phát trong rừng không rõ định danh thực vật vì nguy cơ nhầm lẫn dược liệu.

Cách áp dụng thực tế trong đời sống

Khi chọn mua, người tiêu dùng nên ưu tiên sản phẩm ghi rõ thành phần dược liệu chuẩn Gynostemma pentaphyllum từ nhà sản xuất uy tín, có kiểm soát nguồn gốc vùng trồng [8]. Chọn sản phẩm lấy phần lá làm nguyên liệu chính vì đây là bộ phận tập trung các enzyme tổng hợp hoạt chất gypenoside cao nhất trong cây [2].

Nên ưu tiên dùng trà giảo cổ lam đã qua quy trình sao sấy, chế biến nhiệt thay vì hái lá tươi nấu nước uống trực tiếp. Quá trình xử lý nhiệt giúp thủy phân các saponin thô thành nhóm hoạt chất thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh hơn [6]. Khi pha trà, dùng nước nóng hãm vừa đủ, kết hợp chế độ ăn giảm chất béo bão hòa và vận động thể lực đều đặn để bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Giảo cổ lam 5 lá (Gynostemma pentaphyllum) là loài dược liệu có nền tảng nghiên cứu hệ gen và hoạt chất rõ ràng trong khoa học hiện đại [3]. Hiểu đúng giá trị của phần lá, quy trình chế biến nhiệt và giới hạn của các bằng chứng thực nghiệm sẽ giúp người dùng tận dụng thảo dược này an toàn, hiệu quả.