Nhiều người quan tâm đến việc dùng các loại rau thơm và thảo mộc truyền thống để hỗ trợ kiểm soát huyết áp. Áp nhĩ cần (còn gọi là mitsuba Nhật Bản, danh pháp khoa học Cryptotaenia japonica) là loại rau gia vị kiêm vị thuốc dân gian quen thuộc ở vùng Đông Á. Gần đây, có những lời đồn cho rằng ăn loại rau này thường xuyên giúp hạ huyết áp nhanh chóng.
Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp dựa trên bằng chứng khoa học hiện có là: chưa có cơ sở khoa học xác thực chứng minh áp nhĩ cần có tác dụng hạ huyết áp. Các dữ liệu thực nghiệm hiện tại về loài cây này chỉ mới dừng lại ở việc phân tích gen, kỹ thuật chiết tách hoạt chất và khảo sát đặc tính kháng tăng sinh tế bào trên dòng tế bào ung thư, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu dược lý trực tiếp về huyết áp.
Áp nhĩ cần và những nhầm lẫn phổ biến
Áp nhĩ cần (Cryptotaenia japonica) thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), cùng họ với nhiều loại thảo dược quen thuộc như cà rốt, cần tây hay mùi tây [1]. Trong ẩm thực, loại rau này được ưa chuộng nhờ mùi thơm dịu và hương vị đặc trưng [2]. Nhiều người tin rằng các loại rau họ Hoa tán nói chung đều có tác dụng hạ huyết áp, từ đó suy đoán áp nhĩ cần cũng có khả năng tương tự.
Dù vậy, mỗi loài thực vật trong cùng một họ sinh học lại sở hữu thành phần hóa học và tác dụng sinh học hoàn toàn khác nhau. Việc gán ghép tác dụng giãn mạch của một số loại thảo mộc khác cho áp nhĩ cần là ngộ nhận chưa có căn cứ thực nghiệm. Để khẳng định một loại cây có công dụng trị liệu tim mạch, giới khoa học bắt buộc phải trải qua các bước thử nghiệm khắt khe trên mô mạch máu cô lập, động vật sống và thử nghiệm trên cơ thể người.
Bằng chứng khoa học về áp nhĩ cần hiện có những gì?
Các nghiên cứu công bố về cây áp nhĩ cần tập trung chủ yếu vào đặc điểm di truyền và thành phần hoạt chất sinh học, thay vì tác động trên hệ tuần hoàn. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã giải trình tự bộ gen chất lượng cao của cây Cryptotaenia japonica [2]. Nghiên cứu này ghi nhận tổng chiều dài bộ gen là 427 Mb, phân bố trên 10 nhiễm sắc thể và làm rõ cơ chế tổng hợp sắc tố anthocyanin ở thực vật họ Hoa tán, khẳng định giá trị dinh dưỡng của rau nhưng không đề cập đến khả năng hạ huyết áp [2].
Về mặt hóa học thực vật, các nhà khoa học đã tìm cách tối ưu hóa quy trình chiết xuất các hợp chất từ cây này. Một nghiên cứu năm 2013 cho thấy quy trình dùng enzyme ở điều kiện liều lượng enzyme 1 U/mL, độ pH 6,0, nhiệt độ thủy phân 60 độ C trong 1 giờ, tỷ lệ nguyên liệu/dung môi 1:30, nhiệt độ chiết 70 độ C trong 1 giờ giúp thu nhận tỷ lệ flavonoid toàn phần từ Cryptotaenia japonica đạt mức trung bình 4,76% [3]. Mặc dù flavonoid là nhóm chất thường được quan tâm trong nghiên cứu mạch máu, nghiên cứu trên chỉ khảo sát kỹ thuật tách chiết, hoàn toàn không thử nghiệm tác động trên huyết áp [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu sàng lọc năm 1998 về các loài họ Hoa tán đã ghi nhận chiết xuất methanol từ lá cây Cryptotaenia japonica có chứa các hợp chất polyacetylene và thể hiện hoạt tính kháng tăng sinh khi thử nghiệm trên các dòng tế bào khối u như MK-1, HeLa và B16F10 bằng thử nghiệm MTT [4]. Dữ liệu này chỉ cho thấy tiềm năng ức chế tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, không chứng minh được tác dụng bảo vệ tim mạch hay làm hạ huyết áp [4]. Một nghiên cứu khác năm 2010 cũng chỉ nhắc đến Cryptotaenia japonica trong việc quan sát hiện tượng sinh học của hạt nảy mầm dưới tác động của ánh sáng [1].
Tác dụng giãn mạch trong nghiên cứu thảo dược thực nghiệm
Để hiểu rõ tại sao chưa thể kết luận áp nhĩ cần hạ huyết áp, cần nhìn vào cách các nghiên cứu tim mạch đánh giá thảo dược khác. Khi kiểm tra tác dụng hạ áp, các nhà khoa học phải đo lường sự thay đổi của áp lực máu hoặc phản ứng co giãn của các vòng động vật cô lập [5].
Một đánh giá tổng hợp năm 2016 về các loại thảo dược hạ huyết áp đã chỉ ra rằng nhiều loài cây khác tác động lên huyết áp thông qua các con đường sinh học rất cụ thể [5]. Ví dụ, hỗn hợp chiết xuất Angelica sinensis và Ligusticum chuanxiong ở nồng độ 300 mcg/mL ức chế tăng sinh tế bào cơ trơn mạch máu qua việc dừng chu kỳ tế bào ở pha G0/G1 [5]. Một số loài như Artemisia verlotorum Lamotte hoặc Bacopa monnieri làm giãn động mạch chủ chuột cô lập qua con đường oxit nitric (NO/cGMP) hoặc điều hòa ion canxi [5]. Chiết xuất Geum japonicum ở nồng độ 30 mcg/mL giúp hạ huyết áp trên cả chuột bình thường lẫn chuột tăng huyết áp thông qua sản xuất NO và cGMP [5]. Hoàn toàn không có dữ liệu nào như vậy được ghi nhận đối với rau áp nhĩ cần [5].
Tương tự, các nghiên cứu trên các hợp chất tự nhiên khác cũng đòi hỏi đo lường huyết áp thực tế. Hợp chất dehydroevodiamine tách từ Evodiae Fructus khi tiêm liều tích lũy 22,5 mg/kg trong 30 phút trên chuột gây mê đã làm giảm rõ rệt huyết áp và nhịp tim, trong đó huyết áp tâm trương giảm mạnh hơn tâm thu qua trung gian tổng hợp prostaglandin [6]. Ngay cả các chiết xuất từ quả hoa trà (Camellia japonica) cũng phải trải qua thử nghiệm trên động mạch vành lợn và tế bào cơ trơn mạch máu người để chứng minh khả năng kích hoạt enzyme eNOS gây giãn mạch [7]. Đối với áp nhĩ cần (Cryptotaenia japonica), những bằng chứng sinh lý học tim mạch này hoàn toàn chưa tồn tại.
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là xem áp nhĩ cần như một "vị thuốc trị cao huyết áp". Người tiêu dùng thường nhầm lẫn giữa việc chứa chất chống oxy hóa (như flavonoid) với tác dụng hạ đoản mạch hay hạ áp thực tế. Việc một loài cây chứa 4,76% flavonoid trong điều kiện chiết xuất enzyme tối ưu không đồng nghĩa với việc ăn rau sống hay sắc nước uống sẽ mang lại hiệu quả tương đương thuốc [3].
Một giới hạn lớn là toàn bộ dữ liệu khoa học về Cryptotaenia japonica chỉ dừng lại ở phân tích thực vật học, sinh học phân tử và chiết xuất hóa học [4, 6]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm nào trên động vật sống hay trên người tình nguyện chứng minh chiết xuất áp nhĩ cần có khả năng kiểm soát trị số huyết áp. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa tên gọi khoa học của loài cây này với các loài thực vật khác cùng họ hoặc các loài có tên gọi gần giống như Camellia japonica [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì chưa có các nghiên cứu dược lý lâm sàng đầy đủ về độc tính và tương tác thuốc của áp nhĩ cần, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang dùng các bài thuốc dân gian từ áp nhĩ cần. Việc tự ý ngưng thuốc hạ áp có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, gây nguy cơ đột quỵ hoặc suy tim nguy hiểm.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ chỉ nên sử dụng loại rau này như một loại thực phẩm thông thường với lượng vừa phải. Hiện chưa có nghiên cứu nào chứng minh mức độ an toàn của việc sử dụng chiết xuất đậm đặc từ cây áp nhĩ cần trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này. Khi có bất kỳ bệnh lý mạn tính nào, người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng các chế độ thảo dược hỗ trợ.
Gợi ý áp dụng thực tế trong đời sống
Người tiêu dùng hoàn toàn có thể đưa rau áp nhĩ cần vào bữa ăn hằng ngày nhưng với tâm thế là một loại rau xanh giàu dinh dưỡng thay vì một thần dược trị bệnh. Là loại rau thơm phổ biến trong ẩm thực Nhật Bản, áp nhĩ cần thích hợp dùng làm rau gia vị trong các món súp, canh thanh đạm, món trộn hoặc trang trí đĩa ăn [2].
Nên ăn rau ở dạng tươi hoặc nấu chín vừa phải trong các món canh thanh đạm để giữ được hương vị tự nhiên và các dưỡng chất thông thường. Tránh việc thu hái hay tự ý chế biến các loại cao chiết đậm đặc từ loại cây này để uống với mục đích chữa bệnh khi chưa có hướng dẫn y khoa. Để kiểm soát huyết áp hiệu quả, người bệnh cần duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế rượu bia, tăng cường rau củ quả tổng thể và vận động thể lực đều đặn kết hợp tuân thủ chỉ định điều trị.
Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy áp nhĩ cần chưa hề được chứng minh có tác dụng hạ huyết áp trên người hay mô hình động vật. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các trích dẫn sai lệch và không thay thế thuốc chữa bệnh bằng bất kỳ loại thảo mộc chưa được kiểm chứng nào.
