Atiso bảo vệ niêm mạc dạ dày hay làm tăng tiết axit gây cồn cào?

Nhiều người Việt có thói quen dùng trà atiso hoặc chế biến hoa atiso hầm canh để thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ chức năng tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống trà atiso đậm đặc lại cảm thấy bụng cồn cào, nóng rát và xót ruột khó chịu. Điều này làm nảy sinh thắc mắc: liệu dược liệu này thực sự giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày hay đang kích thích tiết axit khiến các triệu chứng viêm loét trở nên nghiêm trọng hơn?

Thực tế, atiso sở hữu cả hai tác động đồng thời lên hệ tiêu hóa. Các bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất chống oxy hóa trong cây có khả năng gia tăng lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc, nhưng các hợp chất vị đắng lại có thể kích thích dạ dày tăng tiết dịch vị, gây nên cảm giác xót ruột nếu sử dụng không đúng thời điểm.

Cơn cồn cào sau ngụm trà: Vì sao atiso kích thích tiết axit?

Để lý giải cảm giác nôn nao, cồn cào sau khi dùng atiso, cần tìm hiểu về phản xạ sinh lý của cơ thể trước các chất có vị đắng. Trong cấu tạo đường tiêu hóa, hormone gastrin (GAS) giữ vai trò chủ chốt đối với quá trình tiêu hóa thức ăn ^[1]. Tại dạ dày, gastrin kích thích trực tiếp các tế bào thành bài tiết axit clohydric, giúp chuyển đổi pepsinogen thành enzym pepsin để phân cắt protein, đồng thời thúc đẩy các cơn co bóp dạ dày và tham gia vào quá trình làm rỗng dạ dày ^[1].

Nhiều thực vật chứa hoạt chất đắng có khả năng tác động mạnh mẽ lên hệ thống thụ thể cảm nhận vị đắng (TAS2R) nằm ngay trên biểu mô dạ dày người ^[1]. Bằng chứng phân tích sinh học phân tử xác nhận sự hiện diện của các thụ thể TAS2R7, TAS2R10, TAS2R14, TAS2R43 và TAS2R46 tại biểu mô dạ dày ^[1]. Khi các hợp chất vị đắng di chuyển xuống dạ dày, chúng kích hoạt các thụ thể này và kích thích giải phóng gastrin thông qua các chuỗi tín hiệu tế bào ^[1].

Các cơ chế làm tăng tiết gastrin từ chất đắng bao gồm đối kháng thụ thể A2 hoặc hoạt hóa thụ thể PPARalpha ^[1]. Ngoài ra, chất đắng còn tác động gián tiếp lên PPARalpha: sau khi thụ thể TAS2R bị kích hoạt, kênh TRPM5 tham gia vào dòng thác truyền tín hiệu trong tế bào G, thúc đẩy ion Na+ tràn vào trong tế bào ^[1]. Lượng natri này kích thích sản sinh dopamine tương tác với thụ thể D1, từ đó làm tăng tiết gastrin thông qua con đường PPARalpha ^[1]. Các cơ chế hình thành gastrin này có thể áp dụng cho các hoạt chất đắng như sesquiterpene lactone ^[1]. Do đó, khi uống atiso lúc đói, lượng axit được kích thích tiết ra mà không có thức ăn để trung hòa sẽ trực tiếp kích ứng lên niêm mạc, gây ra hiện tượng xót ruột và cồn cào dữ dội.

Tấm khiên sinh học: Khả năng bảo vệ niêm mạc vượt trội

Mặc dù có khả năng kích thích tiết dịch vị, atiso lại cho thấy tiềm năng chống loét dạ dày rất đáng chú ý nhờ thành phần hóa học phong phú. Các nhà khoa học đã phân tích lá bắc cụm hoa của cây atiso (Cynara scolymus L., họ Cúc Asteraceae) - bộ phận vốn thường được sử dụng làm rau ăn cũng như điều trị bệnh gan, mỡ máu cao, béo phì và rối loạn tiêu hóa trong y học dân gian ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành xác định thành phần của tinh dầu và dịch chiết cồn từ lá bắc cụm hoa atiso ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy từ dịch chiết methanol đã thu được 6 hợp chất flavonoid cùng 1 axit phenolic ^[2]. Đồng thời, có 37 hợp chất được nhận diện trong phần tinh dầu, phần lớn bao gồm các monoterpene và sesquiterpene ^[2].

Các flavonoid và dẫn xuất phenolic này hoạt động như những chất dập tắt gốc tự do mạnh mẽ, giúp gia cố lớp hàng rào biểu mô trước sự tấn công của các yếu tố ăn mòn như axit clohydric và men pepsin trong dịch vị.

Nghiên cứu trên mô hình động vật: Con số thực nghiệm nói lên điều gì?

Để đánh giá thực nghiệm tiềm năng chống loét, nghiên cứu năm 2013 đã thử nghiệm dịch chiết methanol từ lá bắc cụm hoa atiso trên mô hình chuột cống bị gây loét dạ dày cấp tính bằng ethanol ^[2]. Động vật thí nghiệm được cho sử dụng các mức liều dịch chiết atiso khác nhau trước khi đánh giá mức độ tổn thương thực thể ^[2].

Kết quả cho thấy các mức liều dịch chiết atiso 200 và 400 mg/kg làm giảm chỉ số loét dạ dày một cách có ý nghĩa thống kê (P < 0.05), với tỷ lệ ức chế vết loét lần lượt đạt 55,33% và 72,14% ^[2]. Khi kiểm tra giải phẫu bệnh mô học dạ dày chuột, dịch chiết atiso cho thấy khả năng kích thích làm tăng sản xuất chất nhầy dạ dày, đồng thời làm giảm cả độ sâu lẫn mức độ nghiêm trọng của các tổn thương trên niêm mạc ^[2].

Về mặt sinh hóa mô bào, atiso làm giảm nồng độ malonylaldehyde (chỉ dấu của quá trình peroxy hóa màng tế bào) vốn bị tăng cao do ethanol theo mức độ phụ thuộc liều dùng ^[2]. Bên cạnh đó, atiso cũng làm giảm nồng độ glutathione và hoạt tính của men chống oxy hóa catalase trong dạ dày chuột ^[2]. Những dữ liệu thực nghiệm này khẳng định lá bắc của hoa atiso sở hữu hoạt tính chống loét đầy tiềm năng trên mô hình động vật bị tổn thương dạ dày cấp ^[2].

Giữa phòng thí nghiệm và đời sống: Giới hạn của các bằng chứng

Khi xem xét các nghiên cứu trên, độc giả cần hiểu rõ giới hạn ứng dụng thực tế. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tác dụng bảo vệ niêm mạc được thực hiện trên chuột cống với dịch chiết lá bắc cụm hoa atiso chuẩn hóa liều cao bằng dung môi methanol ^[2]. Hiệu quả giảm tổn thương từ 55,33% đến 72,14% là những con số ghi nhận trong điều kiện kiểm soát gắt gao ở động vật ^[2]. Dịch chiết chuẩn hóa này khác biệt lớn so với một ly trà túi lọc hay bát canh atiso nấu tại nhà về hàm lượng hoạt chất tinh khiết.

Thêm vào đó, cơ chế kích thích gastrin và thụ thể đắng liên quan đến các hợp chất sesquiterpene lactone được tổng kết từ các mô hình sinh học tế bào và thụ thể biểu mô đường tiêu hóa ^[1]. Những phản ứng này có thể thay đổi tùy thuộc vào nồng độ chất đắng, lượng thức ăn kèm theo và tính nhạy cảm của từng cá nhân.

Do đó, người dùng không thể coi atiso như một loại thuốc điều trị loét dạ dày thay thế đơn thuốc y khoa. Thay vào đó, atiso nên được nhìn nhận như một loại thảo mộc hỗ trợ tiêu hóa có điều kiện: vừa có chất chống oxy hóa bảo vệ, vừa có tính đắng kích thích tiêu hóa.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng atiso trị đau dạ dày

Nhiều người lầm tưởng rằng atiso có tính "mát", lành tính tuyệt đối nên có thể uống thay nước lọc suốt cả ngày, đặc biệt là uống vào sáng sớm khi vừa thức dậy để "rửa ruột". Đây là một sai lầm phổ biến khiến triệu chứng viêm dạ dày bùng phát.

Việc uống trà atiso đậm đặc khi bụng rỗng sẽ kích thích các thụ thể đắng TAS2R tại niêm mạc dạ dày ^[1]. Sự kích hoạt này kéo theo dòng thác tín hiệu làm tế bào G giải phóng hormone gastrin, kích thích các tế bào thành bơm axit ra lòng dạ dày ^[1]. Khi dạ dày hoàn toàn trống rỗng, lớp chất nhầy mỏng manh sẽ phải đối mặt trực tiếp với nồng độ axit cao, gây cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị và ợ chua.

Một ngộ nhận khác là hễ bị đau dạ dày thì chỉ cần uống atiso là có thể làm lành vết loét. Mặc dù atiso giúp tăng tiết chất nhầy và giảm tổn thương mô học trong nghiên cứu động vật ^[2], nhưng nếu uống sai cách dẫn đến tăng tiết axit dư thừa thì chính lượng axit này lại làm trầm trọng thêm các vết loét sẵn có.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng atiso?

Dựa trên các đặc tính sinh học của dược liệu, những nhóm đối tượng sau cần lưu ý đặc biệt trước khi đưa atiso vào chế độ ăn uống hàng ngày:

• Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính, có ổ loét hở hoặc xuất huyết tiêu hóa: Lượng axit được kích thích tiết ra từ phản xạ với chất đắng có thể làm vết loét thêm đau xót ^[1]. Nhóm này không nên uống trà atiso đặc.
• Người thường xuyên bị trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Sự gia tăng co bóp và bài tiết dịch vị do gastrin kích thích có thể đẩy dịch axit trào ngược lên thực quản nhiều hơn ^[1].
• Người có cơ địa nhạy cảm, dễ bị xót ruột, tụt đường huyết khi đói: Cần tránh tuyệt đối việc sử dụng các chế phẩm atiso nguyên chất trước bữa ăn.
• Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc tây y nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để tránh các tương tác không mong muốn giữa thảo mộc và dược phẩm.

Sử dụng atiso đúng cách để bảo vệ dạ dày

Để tận dụng tối đa các chất chống oxy hóa, flavonoid và phenolic có lợi ^[2] mà không làm bùng phát cơn đau dạ dày do tăng tiết axit, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Thời điểm sử dụng: Tuyệt đối không uống trà atiso vào buổi sáng sớm khi chưa ăn gì hoặc uống vào lúc bụng đang đói. Thời điểm thích hợp nhất là sau bữa ăn chính từ 30 phút đến 1 tiếng. Lúc này, thức ăn đã có mặt trong dạ dày sẽ đóng vai trò làm đệm trung hòa dịch vị do gastrin kích thích tiết ra ^[1].
• Độ đậm đặc: Không nên hãm trà quá đặc hoặc sắc nước atiso quá đắng. Nên pha loãng trà để giảm bớt cường độ kích thích lên các thụ thể vị đắng TAS2R trên niêm mạc ^[1].
• Chế biến thực phẩm: Thay vì chỉ uống nước sắc, có thể dùng hoa atiso tươi nấu canh cùng sườn heo, thịt nạc. Chất đạm và chất béo từ thức ăn sẽ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, giúp giảm bớt phản ứng tiết axit đột ngột và cung cấp dưỡng chất bồi bổ cơ thể.
• Lượng dùng hợp lý: Mỗi ngày chỉ nên dùng từ 1 đến 2 tách trà atiso pha loãng, không dùng liên tục kéo dài nhiều tuần mà nên có khoảng nghỉ xen kẽ.

Atiso thực sự là một loại thảo dược quý chứa nhiều flavonoid và polyphenol có khả năng thúc đẩy sản sinh chất nhầy và bảo vệ mô dạ dày trước các tác nhân gây loét ^[2]. Dẫu vậy, đặc tính đắng tự nhiên kích thích tiết gastrin và dịch vị cũng là một yếu tố có thể gây cồn cào nếu dùng sai thời điểm ^[1]. Người tiêu dùng cần hiểu rõ cơ thể mình, lắng nghe phản ứng của dạ dày và sử dụng atiso một cách khoa học để nâng cao sức khỏe tiêu hóa một cách an toàn nhất.