Sỏi thận canxi oxalat là nỗi ám ảnh dai dẳng với nhiều người, đặc biệt khi tỷ lệ tái phát sau điều trị thường ở mức rất cao. Nhiều người bệnh dù đã cố gắng uống nhiều nước, hạn chế muối hay điều chỉnh bữa ăn nhưng lượng canxi đào thải qua nước tiểu vẫn ở mức báo động. Câu hỏi đặt ra là liệu việc bổ sung axit béo Omega-3 từ dầu cá có thực sự mang lại tác dụng giảm bài tiết canxi niệu và ngăn ngừa nguy cơ tạo sỏi hay không?
Các nghiên cứu khoa học cho thấy câu trả lời là có tiềm năng rất lớn. Việc bổ sung các axit béo Omega-3 chuỗi dài, cụ thể là axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA), đã được ghi nhận có khả năng làm giảm lượng canxi bài tiết qua nước tiểu ở những người có tình trạng tăng canxi niệu và thường xuyên bị sỏi thận tái phát [1], [2]. Hiệu quả này có được phần lớn nhờ vào cơ chế can thiệp và điều biến các chất trung gian hóa học trong cơ thể [2].
Nỗi lo tăng canxi niệu ở bệnh nhân sỏi thận tái phát
Tăng canxi niệu là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sự hình thành sỏi canxi oxalat trong hệ tiết niệu [1], [2]. Khi lượng canxi đào thải qua thận vượt quá ngưỡng bão hòa thông thường, các tinh thể canxi sẽ dễ dàng kết tụ cùng oxalat tạo thành những viên sỏi gây đau đớn và tổn thương đường tiểu. Với nhiều bệnh nhân, tình trạng này cứ lặp đi lặp lại nhiều lần dù đã áp dụng nhiều biện pháp can thiệp khác nhau [1].
Thông thường, bên cạnh các chỉ định dùng thuốc chuyên khoa, người bệnh sỏi thận luôn được tư vấn các biện pháp dinh dưỡng kinh nghiệm như bổ sung nhiều nước, hạn chế lượng natri nạp vào, điều chỉnh lượng đạm và uống nước trái cây có múi [1]. Tuy nhiên, những thay đổi này đôi khi chưa đủ để kiểm soát hoàn toàn nồng độ canxi và oxalat đào thải [1]. Việc tìm kiếm một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng an toàn, tác động trực tiếp vào cơ chế chuyển hóa màng tế bào đang trở thành hướng tiếp cận được quan tâm [3], [2].
Cơ chế điều biến eicosanoid của Omega-3 diễn ra thế nào?
Để hiểu vì sao Omega-3 có thể giúp giảm canxi niệu, cần nhìn vào mối liên hệ giữa các loại axit béo trong khẩu phần ăn và màng tế bào [3], [2]. Trong cơ chế bệnh sinh của chứng tăng canxi niệu và tăng oxalat niệu, nhóm axit béo không bão hòa đa n-6 (Omega-6) đóng một vai trò rất quan trọng thông qua chuỗi chuyển hóa liên quan đến axit arachidonic (AA) và prostaglandin E2 (PGE2) [2].
Axit arachidonic là một thành phần quen thuộc trong phospholipid của màng tế bào [3], [2]. Khi nồng độ axit arachidonic tăng cao, quá trình tổng hợp chất trung gian gây viêm eicosanoid, đặc biệt là prostaglandin PGE2, sẽ bị kích thích mạnh mẽ [2]. Sự gia tăng của các prostaglandin này có mối liên hệ mật thiết với việc thúc đẩy bài tiết canxi qua đường nước tiểu [1], [2].
Tại đây, các axit béo Omega-3 như EPA và DHA thể hiện vai trò bảo vệ rõ nét [2]. Các axit béo Omega-3 có thể đóng vai trò như những cơ chất cạnh tranh trực tiếp với axit arachidonic của chuỗi Omega-6 [2]. Khi được bổ sung vào cơ thể, EPA và DHA sẽ thay thế vị trí của axit arachidonic để gắn vào lớp phospholipid màng tế bào [2].
Nhờ quá trình thay thế mang tính cạnh tranh này, lượng axit arachidonic tự do giảm xuống, từ đó làm giảm quá trình chuyển hóa thành prostaglandin PGE2 [2]. Khi hoạt động của PGE2 bị ức chế, quá trình bài tiết canxi và oxalat qua thận cũng được điều biến theo hướng giảm đi đáng kể, giúp làm giảm áp lực kết tinh sỏi [2].
Thử nghiệm lâm sàng ở người: Tác dụng rõ rệt từ dầu cá
Hiệu quả giảm canxi niệu của Omega-3 không chỉ dừng lại ở mặt lý thuyết chuyển hóa mà đã được ghi nhận qua các dữ liệu lâm sàng thực tế [1], [2]. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2012 đã tiến hành theo dõi một nhóm bệnh nhân được điều trị tại các phòng khám sỏi niệu trong giai đoạn từ tháng 7 năm 2007 đến tháng 2 năm 2009 [1]. Đối tượng nghiên cứu là 29 bệnh nhân có độ tuổi trung bình 43,38 ± 13,78 tuổi, mắc chứng tăng canxi niệu (được xác định khi canxi nước tiểu 24 giờ vượt quá 250 mg/ngày ở nam giới hoặc vượt quá 200 mg/ngày ở nữ giới trong ít nhất hai lần thu thập) [1].
Tất cả các bệnh nhân này đều nhận được những khuyến nghị dinh dưỡng kinh nghiệm về lượng dịch uống, natri, đạm và nước trái cây có múi, đồng thời được hướng dẫn bổ sung dầu cá với liều lượng 1200 mg/ngày [1]. Nhóm bệnh nhân được theo dõi trong khoảng thời gian trung bình là 9,86 ± 8,96 tháng và được đánh giá các chỉ số qua xét nghiệm nước tiểu 24 giờ trước và sau can thiệp [1].
Kết quả theo dõi cho thấy mức canxi niệu đã giảm ở 52% số bệnh nhân tham gia, trong đó có 24% bệnh nhân chuyển hoàn toàn về mức canxi niệu bình thường [1]. Nồng độ canxi trung bình trong nước tiểu 24 giờ của toàn bộ nhóm nghiên cứu đã giảm đáng kể từ mức ban đầu là 329,27 ± 96,23 mg/ngày xuống còn 247,47 ± 84,53 mg/ngày (chỉ số P < 0,0001) [1].
Bên cạnh canxi, lượng oxalat đào thải qua nước tiểu cũng giảm ở 34% số bệnh nhân [1]. Lượng oxalat niệu trung bình giảm từ 45,40 ± 9,90 mg/ngày lúc ban đầu xuống còn 32,9 ± 8,21 mg/ngày sau can thiệp (chỉ số P = 0,0004) [1]. Đồng thời, nồng độ chất ức chế tạo sỏi tự nhiên là citrate trong nước tiểu tăng ở 62% bệnh nhân, từ mức trung bình 731,67 ± 279,09 mg/ngày lên 940,22 ± 437,54 mg/ngày (chỉ số P = 0,0005) [1]. Nhờ những thay đổi tích cực trên, mức độ siêu bão hòa canxi oxalat đã giảm đáng kể ở 38% số đối tượng từ mức 9,73 ± 4,48 xuống còn 3,68 ± 1,76 (chỉ số P = 0,001) [1].
Bằng chứng từ mô hình thực nghiệm động vật
Những phát hiện trên người hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu thực nghiệm cơ bản trước đó [3]. Một nghiên cứu thực hiện năm 2002 trên mô hình động vật chuột đã kiểm chứng giả thuyết về mối liên hệ giữa chất lượng axit béo trong khẩu phần và quá trình tạo sỏi canxi [3]. Các nhà khoa học đã cho chuột ăn ba chế độ dinh dưỡng khác nhau giàu dầu dừa, dầu đậu nành hoặc dầu cá để đánh giá sự thay đổi bài tiết canxi và oxalat qua nước tiểu [3].
Chất lượng của các axit béo là một yếu tố rất quan trọng có khả năng tác động đến hoạt tính của delta-6-desaturase, loại enzym giới hạn tốc độ trong con đường sinh tổng hợp các axit béo không bão hòa cao [3]. Kết quả cho thấy, so với chế độ ăn dầu dừa và dầu cá, việc bổ sung dầu đậu nành (chứa nhiều axit béo chuỗi Omega-6) đã làm gia tăng nồng độ axit arachidonic trong phospholipid huyết tương [3].
Đồng thời, chế độ ăn giàu dầu đậu nành này cũng làm tăng nồng độ 1,25-vitamin D3 trong huyết thanh, tăng hàm lượng canxi lắng đọng trong mô thận và làm tăng rõ rệt sự bài tiết natri, oxalat cũng như canxi qua nước tiểu của chuột [3]. Nghiên cứu đã chứng minh rằng chất lượng và nguồn gốc của axit béo nạp vào có thể làm thay đổi trực tiếp sự đào thải canxi và oxalat, khẳng định mối liên hệ bệnh sinh giữa thành phần phospholipid màng tế bào và bệnh sỏi thận canxi [3].
Tổng quan y khoa và những giới hạn của bằng chứng
Một bài tổng quan y khoa toàn diện công bố năm 2020 đã phân tích các bằng chứng trong suốt 30 năm về tác dụng bảo vệ của axit béo không bão hòa đa đối với nguy cơ hình thành sỏi thận canxi oxalat [2]. Bài tổng quan này đã xác định được 16 thử nghiệm can thiệp trên người, sử dụng dầu cá (chứa EPA và DHA) cũng như các chất bổ sung khác như dầu hoa anh thảo chứa các axit béo Omega-6 là axit linoleic (LA) và axit gamma-linolenic (GLA) [2].
Kết quả tổng hợp từ 16 thử nghiệm cho thấy sự bài tiết canxi, oxalat hoặc cả hai chất này qua nước tiểu đều giảm ở phần lớn các nghiên cứu [2]. Đáng chú ý, mức độ sụt giảm các yếu tố nguy cơ tạo sỏi này thể hiện rõ rệt nhất trong các thử nghiệm có sử dụng dầu cá chứa EPA và DHA [2]. Từ các dữ liệu này, nhóm tác giả khuyến nghị việc sử dụng dầu cá chứa EPA và DHA trong chiến lược quản lý bệnh nhân mắc sỏi niệu canxi oxalat [2].
Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, giới chuyên môn cũng lưu ý rằng bằng chứng khoa học vẫn còn một số điểm cần tiếp tục làm sáng tỏ [2]. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu đối chứng quy mô rất lớn của tác giả Taylor và các cộng sự theo dõi trên 230.000 đối tượng thuộc ba nhóm thuần tập quốc gia lớn tại Mỹ, kết quả lại đặt ra câu hỏi nghi ngờ về tính xác thực của mối liên hệ bảo vệ này khi không ghi nhận mối liên quan rõ ràng [2]. Hơn nữa, nghiên cứu lâm sàng của năm 2012 có hạn chế là thiết kế hồi cứu trên cỡ mẫu còn tương đối nhỏ với 29 bệnh nhân, đồng thời việc dùng dầu cá được kết hợp song song với các tư vấn dinh dưỡng kinh nghiệm nên cần thêm các thử nghiệm tiến cứu đối chứng ngẫu nhiên lớn hơn để khẳng định chắc chắn [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng Omega-3 cho sỏi thận
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người nghĩ rằng Omega-3 có thể làm tan biến hoàn toàn các viên sỏi canxi đã hình thành kích thước lớn trong thận. Trên thực tế, các bằng chứng khoa học chỉ chứng minh Omega-3 giúp giảm nồng độ canxi niệu, giảm oxalat niệu và tăng nồng độ citrate, từ đó giảm độ siêu bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu [1]. Điều này có ý nghĩa cốt lõi trong việc phòng ngừa sỏi mới hình thành hoặc làm chậm sự phát triển của sỏi tái phát chứ không thể thay thế các can thiệp ngoại khoa tán sỏi khi có chỉ định [1].
Một ngộ nhận khác là quan niệm dầu thực vật nào cũng tốt như nhau đối với người bị sỏi thận. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh rõ việc sử dụng các loại dầu chứa nhiều axit béo Omega-6 như dầu đậu nành có thể làm tăng axit arachidonic màng tế bào và làm tăng bài tiết canxi cũng như oxalat qua thận, trái ngược hoàn toàn với tác dụng điều biến có lợi của dầu cá Omega-3 [3]. Do đó, việc cân bằng tỷ lệ chất béo trong bữa ăn quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần tăng cường lượng dầu ăn nói chung [3], [2].
Ai nên thận trọng và cách áp dụng thực tế an toàn
Dù Omega-3 mang lại nhiều tiềm năng cho người bệnh sỏi thận, việc sử dụng các chế phẩm dầu cá vẫn cần có sự cân nhắc cẩn trọng [1], [2]. Những người đang chuẩn bị phẫu thuật, người có tiền sử rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng các loại thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung liều lượng cao dầu cá. Phụ nữ mang thai hoặc những người có bệnh lý nền mạn tính cũng không nên tự ý dùng các viên uống bổ sung nếu chưa có tư vấn y khoa.
Trong đời sống thực tế, đối với những bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi canxi oxalat và được chẩn đoán tăng canxi niệu, việc bổ sung dầu cá liều khoảng 1200 mg/ngày có thể được cân nhắc như một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng [1]. Để đạt hiệu quả tối ưu, dầu cá nên được uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn có chất béo nhằm tăng cường khả năng hấp thu.
Bên cạnh đó, việc bổ sung Omega-3 bắt buộc phải đi kèm với lối sống khoa học và các hướng dẫn dinh dưỡng nền tảng [1]. Người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để lượng nước tiểu luôn đạt mức cần thiết, giảm lượng muối ăn hàng ngày, kiểm soát lượng đạm từ thịt đỏ và bổ sung hợp lý các loại nước trái cây có múi giàu citrate [1]. Việc kết hợp đồng bộ giữa chế độ ăn uống cân bằng và bổ sung Omega-3 đúng cách sẽ giúp kiểm soát bài tiết canxi niệu hiệu quả, giảm thiểu nguy cơ tái phát sỏi thận một cách bền vững [1], [2].
Tóm lại, axit béo Omega-3 từ dầu cá, với khả năng điều biến eicosanoid và cạnh tranh cơ chất với axit arachidonic, là một giải pháp dinh dưỡng đầy triển vọng giúp làm giảm canxi niệu và oxalat niệu ở người bệnh sỏi thận [1], [2]. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp hỗ trợ và không thể thay thế hoàn toàn cho phác đồ điều trị chuyên khoa. Người bệnh cần thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp nhất với thể trạng của mình.
